" . . . بعضیها تصور می‌کنند که این تز ( جابجا شدن جهت عمده ) در مورد پاره‌ای از تضادها صادق نیست . مثلا می‌گویند نیروهای مولد ( در تضاد بین نیروهای مولد و مناسبات تولیدی ) ، پراتیک ( در تضاد بین تئوری و پراتیک ) و زیربنای اقتصادی ( در تضاد بین زیربنای اقتصادی و روبنا ) جهت عمده تضاد را تشکیل می‌دهند . . . گویا دیگر دو جهت تضاد جابجا نمی‌شوند . این برداشتی است مختص ماتریالیسم مکانیکی که با ماتریالیسم‌ دیالکتیک هیچ گونه قراینی ندارد . بدیهی است که نیروهای مولده ، پراتیک و زیربنای اقتصادی به طور کلی دارای نقش عمده و تعیین کننده‌ هستند و کسی که منکر این حقیقت شود ماتریالیست نیست . معهذا باید همچنین پذیرفت که تحت شرایط معین مناسبات تولیدی ، تئوری و روبنا به‌ نوبه خود می‌توانند " نقش عمده و تعیین کننده " پیدا کنند . چنانچه‌ نیروهای مولده بدون تغییر مناسبات تولیدی نتوانند رشد و تکامل یابند ، آن وقت تغییر مناسبات تولیدی [١] نقش عمده و تعیین کننده خواهد یافت .
هنگامی که این سخن لنین : " بدون تئوری انقلابی هیچ جنبش انقلابی‌ نمی‌تواند وجود داشته باشد " در دستور روز قرار گیرد ، آفرینش و پخش‌ تئوری انقلابی نقش عمده و تعیین کننده کسب می‌کند . . . چنانچه روبنا ( سیاست ، فرهنگ و غیره ) مانع رشد و تکامل زیربنای اقتصادی شود ، آنگاه‌ تحولات سیاسی و فرهنگی نقش عمده و تعیین کننده پیدا می‌کنند . آیا ما با چنین تزی ماتریالیسم را نقض می‌کنیم ؟ به هیچ وجه . زیرا ما قبول داریم‌ که در جریان عمومی رشد تاریخ ، ماده تعیین کننده

[١] وسیله عوامل روبنایی نظامی - سیاسی ، فرهنگی . . . .