فرهنگی و مذهبی و سیاسی و نظامی و اجتماعی - جلوه‌گاه شیوه تولیدی و روابط تولیدی آن جامعه است . تغییر و تحول در بنیاد اقتصادی جامعه است که‌ جامعه را از بیخ و بن زیرورو می‌کند و جلو می‌برد . نوابغ که در نظریه پیش‌ سخنشان به میان آمد جز مظاهر نیازهای اقتصادی ، سیاسی و اجتماعی جامعه‌ نیستند و آن نیازها به نوبه خود معلول دگرگونی ابزار تولید است . کارل‌ مارکس ، و به طور کلی مارکسیستها و احیانا عده‌ای از غیر مارکسیستها ، طرفدار این نظریه‌اند . شاید رایج‌ترین نظریه‌ها در عصر ما همین نظریه باشد .

طبق این نظریه آنچه در زمین پدید می‌آید ، امر آسمانی‌ است که طبق حکمت بالغه به زمین فرود آمده است . تحولات و تطورات‌ تاریخ ، جلوه‌گاه مشیت حکیمانه و حکمت بالغه الهی است . پس آنچه تاریخ‌ را جلو می‌برد و دگرگون می‌سازد اراده خداوند است . تاریخ پهنه بازی اراده‌ مقدس الهی است . " بوسوئه " مورخ و اسقف معروف که ضمنا معلم و مربی‌ لویی پانزدهم بوده است طرفدار این نظریه است . اینهاست نظریاتی که‌ معمولا در کتب فلسفه تاریخ به عنوان علل محرکه تاریخ طرح می‌شود . از نظر ما این گونه طرح به هیچ وجه صحیح نیست و نوعی " خلط مبحث " صورت گرفته است . غالبا این نظریات به علت محرکه تاریخ که در پی کشف‌ آن هستیم مربوط نمی‌شود . مثلا نظریه نژاد یک نظریه جامعه‌شناسانه است و از این جهت قابل طرح است که آیا نژادهای بشری از نظر عوامل موروثی یک‌ گونه استعداد دارند و هم سطح‌اند یا نه ؟ اگر هم سطح باشند همه نژادها به‌ یک نسبت در