لذت و درد انسان است و سعادت و شقاوتشان عین سعادت و شقاوت انسان‌ است ، این طور به بحث خود ادامه می‌دهد : " قرآن در داوری‌اش درباره امتها و جامعه‌هایی که به علل تعصبات مذهبی‌ یا ملی تفکر جمعی یگانه‌ای داشته‌اند ، اینچنین داوری نموده است که طبقات‌ و نسلهای بعدی را به اعمال نسلهای قبلی مورد مؤاخذه قرار می‌دهد و حاضران‌ را به اعمال غایبان و گذشتگان مورد عتاب و ملامت قرار می‌دهد ، و در موردی که مردمی تفکر جمعی و روحیه جمعی داشته باشند داوری حق جز این‌ نمی‌تواند باشد " [١] .

جامعه و سنت

جامعه اگر وجود حقیقی داشته باشد ، قهرا قوانین و سنن مخصوص به خود دارد . اگر درباره ماهیت جامعه که هم‌اکنون بحث کردیم نظریه اول را بپذیریم و منکر وجود عینی جامعه شویم ، قهرا جامعه را فاقد سنت و قانون‌ دانسته‌ایم . و اگر نظریه دوم را بپذیریم و ترکیب جامعه را از نوع ترکیب‌ صناعی و ماشینی بدانیم ، جامعه قانون و سنت دارد ولی همه قوانین و سنتش‌ در رابطه علی و معلولی و مکانیکی اجزاء و تأثیر مکانیکی بخشهای جامعه در یکدیگر خلاصه می‌شود بدون اینکه در جامعه نشانه‌ای از نوع حیات و زندگی و آثار مخصوص دیده شود . و اگر نظریه سوم را بپذیریم ، اولا جامعه به حکم‌ اینکه خود از نوعی حیات مستقل از حیات فردی برخوردار است - هر چند این‌ حیات جمعی وجود جدایی ندارد و در افراد پراکنده شده و .

[١] المیزان : ج / ٤ ص . ١١٢