جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٤

استمرار یا عصیان و غیره ) را اثبات کنند ، بلکه برخی به موجودیتی برای‌ انسان غیر از اینها قائل نیستند ، بلکه هر کدام ضمنا می‌خواهند جوهر انسانیت و واقعیت وجودی انسان را تعریف کنند . مثلا دکارت ضمنا می‌خواهد بگوید موجودیت من مساوی است با موجودیت اندیشه ، اگر اندیشه‌ نباشد " من " نیستم . برگسون می‌خواهد بگوید موجودیت انسان همان‌ موجودیت استمرار و زمان است . سارتر هم می‌خواهد بگوید جوهر انسانیت و موجودیت واقعی انسان ، عصیان و تمرد است ، اگر عصیان را از انسان‌ بگیرید ، دیگر او انسان نیست . مارکس هم به نوبه خود می‌خواهد بگوید تمام موجودیت انسان و هستی واقعی‌اش " کار " است . کار جوهر انسانیت‌ است . من کار می‌کنم پس هستم ، نه به این معنی که کار " دلیل " موجودیت " من " است ، بلکه به این معنی که " کار " عین موجودیت " من " است . کار هستی واقعی من است .
اگر مارکس می‌گوید : " برای انسان سوسیالیست سراسر به اصطلاح تاریخ‌ جهانی چیزی جز خلقت انسان به وسیله کار بشری نیست " [١] . یا آنکه‌ میان آگاهی انسان و وجود واقعی او فرق می‌گذارد و می‌گوید : " آگاهی‌ انسانها وجود آنها را معین نمی‌کند ، بلکه بر عکس ، وجود اجتماعی آنها آگاهی‌شان را معین می‌سازد " [٢] . یا آنکه می‌گوید : " مقدماتی که از آنها عزیمت می‌کنیم پایه‌های خود خواسته و جزمی نیست ، بلکه افراد واقعی‌ ، کنش آنها و شرایط هستی مادی