" مبانی‌ای " دارد و " نتایجی " . نه تنها مارکس " عالم " نمی‌توانست به آنها پایبند بماند ، مارکس " فیلسوف " و متفکر نیز نمی‌توانست برای همیشه به آن مبانی و نتایج پایبند بماند . اکنون به‌ انتقادها می‌پردازیم :

١ بی‌دلیلی

اولین انتقاد این است که این نظریه از حد یک " تئوری " بدون دلیل‌ تجاوز نمی‌کند . یک نظریه فلسفی تاریخی یا باید بر تجربه تاریخی‌ واقعیتهای عینی زمان خودش مبتنی باشد و به دوره‌های دیگر تعمیم داده شود و یا باید براساس شواهد تاریخی از واقعیات گذشته بنا شده باشد و به‌ زمان حال و آینده تعمیم داده شود و یا باید به شیوه قیاسی و استدلال منطقی‌ براساس یک سلسله اصول علمی ، منطقی ، فلسفی ثابت و از پیش پذیرفته‌ شده به اثبات رسیده باشد . تئوری ماتریالیسم تاریخی بر هیچ یک از این روشهای نامبرده مبتنی نیست‌ . نه واقعیات زمان مارکس و انگلس از این راه قابل توضیح بوده است - تا آنجا که انگلس تصریح می‌کند که من و مارکس اشتباهی که در برخی کتب‌ در زمینه اهمیت اقتصاد مرتکب شدیم آنجا که به تحلیل واقعیتهای زمان خود پرداخته‌ایم نظر به اینکه با خود واقعیت مواجه بوده‌ایم از آن اشتباهات‌ مبرا هستیم - و نه واقعیتهای تاریخی در طول چند هزار سال تاریخ بشر آن را تأیید می‌کند تا آنجا که انسان وقتی که کتابهای " حکیم فرموده " را - که‌