یک عبارت میان تهی مجرد و گزافه مبدل ساخته است [١] . وضع اقتصادی‌ پایه است ، اما عنصرهای دیگر روبنا . شکل سیاسی پیکار طبقاتی و نتایج آن‌ ( تشکیلاتی که پس از غلبه پیروزمند برقرار می‌شود ) ، شکلهای حقوقی و حتی‌ بازتاب این پیکارهای واقعی در مغز شرکت کنندگان در آن ، نظریه‌های سیاسی‌ ، حقوقی ، فلسفی ، فرایافتهای مذهبی و تحول بعدی آنها به دستگاههای جزمی‌ به همین سان روی جریان پیکارهای تاریخی تأثیر و در بسیاری از حالات به‌ طور جدی شکل آن را تعیین می‌کنند . تمام این عاملها با هم در کنش و واکنش‌اند و میان آنها جنبش اقتصادی در میان توده‌ای بی‌پایان از تضادها راه خود را به سان یک ضرورت می‌گشاید " [٢] .
عجبا ! اگر نظریه " عامل اقتصادی تنها عامل تعیین کننده است " یک‌ عبارت میان تهی مجرد و گزافه است ، این عبارت را غیر از مارکس کسی‌ نگفته است . بعلاوه اگر عوامل باصطلاح روبنایی " در بسیاری از حالات به‌ طور جدی شکل پیکارهای تاریخی را تعیین می‌کنند " ، پس تعیین کنندگی در انحصار عوامل اقتصادی نیست . پس دیگر چه جایی برای این می‌ماند که‌ بگوییم " جنبش اقتصادی در میان توده بی پایان تضادها راه خود را به سان‌ یک ضرورت می‌گشاید " ؟ عجب‌تر این است که جناب انگلس در همین نامه قسمتی از مسؤولیت این‌ اشتباه ( و به قول خود او " مسخ " را بر عهده خودش

[١] مؤلف کتاب در اینجا یک پرانتز اضافه می‌کند که : ( یک تجدید نظر صاف و ساده ! ) . [٢] تجدیدنظر طلبی . . . ، ص ٢٨١ و . ٢٨٢