جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٢

خود دارد داوری نمی‌کنند ، نباید درباره یک چنین دوران آشفتگی از روی‌ آگاهی که از خویش دارد داوری کرد " [١] .
مارکس می‌کوشد نقش آگاهی ، اندیشه ، تمایل به " نوآوری " را که‌ معمولا عامل اساسی تکامل می‌شمارند ، منتفی سازد . مثلا " سن سیمون " که‌ در بسیاری از اندیشه‌ها مارکس از او بهره گرفته است درباره نقش غریزه‌ " نوآوری " در تکامل می‌گوید : " جامعه‌ها تابع دو نیروی اخلاقی است که دارای شدت برابر هستند و به‌ تناوب اثر می‌بخشند : یکی نیروی عادت ، و دیگری میل به نوآوری . پس از چند گاهی عادتها لزوما زشت می‌گردند . . . و در آن هنگام است که نیاز به‌ چیزهای تازه احساس می‌شود و این نیاز حالت انقلابی حقیقی را تشکیل می‌دهد " [٢] .
و یا " پرودون " استاد دیگر مارکس درباره نقش عقاید و اندیشه‌ها در تکامل جامعه‌ها می‌گوید : " شکلهای سیاسی ملتها مظهر عقاید آنها بوده است . تحرک این شکلها ، دگرگونی و نابودی آنها ، آزمایشهای شکوهمندی است که ارزش این اندیشه‌ها را برای ما آشکار می‌سازد و به تدریج . . . حقیقت مطلق ابدی و تغییرناپذیر از آنها پدیدار می‌شود ، لکن می‌بینیم که تمام نهادهای سیاسی‌ الزاما و به خاطر اینکه خود را از مرگ نجات بخشند به سوی همطراز ساختن‌ شرایط اجتماعی می‌گرایند " [٣] .