لحظاتی بعد قطعه قطعه خواهد شد ، در فرو رفتن به دریا و یا سقوط به دره‌ آزاد است ؟ بنابر نظریه مادیت جبری تاریخی ، شرایط اجتماعی مادی ، محدود کننده انسان و جهت دهنده به او و سازنده وجدان و شخصیت و اراده و انتخاب اوست و او در مقابل شرایط اجتماعی جز یک ظرف خالی و یک ماده‌ خام محض نیست ، انسان ساخته شرایط است نه شرایط ساخته انسان ، شرایط پیشین مسیر بعدی انسان را تعیین می‌کند نه انسان مسیر آینده شرایط را . بنابراین آزادی به هیچ وجه معنی و مفهوم پیدا نمی‌کند . حقیقت این است که آزادی انسانی جز با نظریه " فطرت " ، یعنی اینکه‌ انسان در مسیر حرکت جوهری عمومی جهان با بعدی علاوه به جهان می‌آید و پایه‌ اولی شخصیت او را همان بعد می‌سازد و سپس تحت تأثیر عوامل محیط تکمیل‌ می‌شود و پرورش می‌یابد ، قابل تصور نیست . این بعد وجودی است که به‌ انسان شخصیت انسانی می‌دهد تا آنجا که سوار و حاکم بر تاریخ می‌شود و مسیر تاریخ را تعیین می‌کند . ما قبلا در بحث جامعه تحت عنوان " جبر یا اختیار " درباره این مطلب بحث کرده‌ایم و در آینده تحت عنوان " ابعاد تاریخ " ، آنجا که درباره نقش قهرمانان سخن می‌گوییم ، به توضیح بیشتر خواهیم پرداخت . آزادی انسان به مفهومی که اشاره کردیم نه با قانون علیت منافات دارد و نه با کلیت مسائل تاریخی و قانونمندی تاریخ . اینکه انسان در عین‌ اختیار و آزادی و به موجب اندیشمندی و اراده ، مسیری معین و مشخص و غیرقابل تخلف در زندگی اجتماعی داشته باشد ، یعنی ضرورت بالاختیار ، جز این است که ضرورتی کور و حاکم بر