اعتماد است یا نه ؟ اگر قابل اعتماد نباشد هرگونه تحقیق علمی درباره‌ قوانین حاکم بر جامعه‌ها در گذشته ، پوچ و بی‌مورد است . . ٢ فرضا تاریخ نقلی قابل اعتماد باشد و فرضا برای جامعه طبیعت و شخصیت مستقل از افراد قائل بشویم ، استنباط قوانین و قواعد کلی از وقایع‌ و حوادث تاریخی موقوف به این است که قانون " علیت " و " جبر علی و معلولی " در حوزه مسائل انسانی یعنی مسائل وابسته به اراده و اختیار انسان ، و از آن جمله حوادث تاریخی ، حکمفرما باشد والا قابل تعمیم و کلیت نیست و تحت قاعده و ضابطه درنمی‌آید . آیا قانون علیت بر تاریخ‌ حکمفرماست ، و اگر حکمفرماست تکلیف آزادی و اختیار انسان چه می‌شود ؟ . ٣ آیا تاریخ ، طبیعت مادی دارد و ماتریالیست است ؟ آیا نیروی اصلی‌ حاکم بر تاریخ نیروی مادی است و نیروهای معنوی همه فرع و تابع و طفیلی‌ نیروی مادی تاریخ است یا برعکس ، طبیعت تاریخ یک طبیعت معنوی است و نیروی حاکم بر تاریخ نیروی معنوی است و نیروهای مادی فرع و تابع و طفیلی‌ است یعنی تاریخ در ذات خود " ایده آلیست " است ، و یا شق سومی در کار است و آن اینکه طبیعت تاریخ یک طبیعت مزدوج است و تاریخ دو نیرویی و چند نیرویی است ، نیروهای متعدد مادی و معنوی در نظامی کم و بیش هماهنگ و احیانا متضاد حاکم بر تاریخ است ؟