جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٦
که جلوهگاه مشیت الهی است ؟ همه عالم ، از آغاز تا انجام با همه اسباب و علل و موجبات و موانع ، جلوهگاه مشیت الهی است . نسبت مشیت الهی با همه اسباب و علل جهان علی السویه است . همچنانکه زندگی متحول و متطور انسان جلوهگاه مشیت الهی است ، زندگی ثابت و یکنواخت زنبور عسل هم جلوهگاه مشیت الهی است . پس سخن در این است که مشیت الهی زندگی انسان را با چه نظامی آفریده و چه رازی در آن نهاده است که متحول و متطور شده ، در صورتی که زندگی جانداران دیگر فاقد آن راز است ؟ نظریه اقتصادی تاریخ نیز فاقد جنبه فنی و اصولی است ، یعنی به صورت اصولی طرح نشده است . نظریه اقتصادی تاریخ به این صورت که طرح شده فقط ماهیت و هویت تاریخ را روشن میکند که مادی و اقتصادی است و همه شؤون دیگر به منزله اعراض این جوهر تاریخی است . روشن میکند که اگر در بنیاد اقتصادی جامعه دگرگونی رخ دهد ، جبرا در همه شؤون جامعه دگرگونی رخ میدهد . اما اینها همه " اگر " است . پرسش اصلی سرجای خود باقی است و آن اینکه فرض میکنیم اقتصاد زیربنای جامعه است و " اگر " زیربنا تغییر کند همه جامعه تغییر میکند . اما چرا و تحت نفوذ چه عامل یا عواملی زیربنا تغییر میکند و به دنبال آن همه روبناها ؟ به عبارت دیگر ، زیربنا بودن اقتصاد برای تحرک داشتن و محرک بودن آن کافی نیست . آری ، اگر طرفداران این نظریه به جای اینکه اقتصاد را که زیربنای جامعه است ( به عقیده آنها ) محرک تاریخ معرفی کنند و مادیت تاریخ را برای حرکت تاریخ کافی بشمارند ، مسأله تضاد درونی جامعه ، یعنی زیربنا و روبنا را طرح کنند و بگویند عامل