اقتصادی است و نمی‌تواند رشد مستقلی از رشد بنیاد اقتصادی داشته باشد . به دنبال رشد ابزار تولید و رشد بنیاد اقتصادی جامعه است که علم رشد می‌کند . اولا می‌دانیم که ابزار تولید منهای انسان ، به صورت خود به خود هرگز رشد نمی‌کند . ابزار تولید در رابطه انسان و طبیعت و در زمینه تجسسات‌ کاوشگرانه انسان است که رشد می‌کند . رشد و تکامل ابزار تولید با رشد و تکامل فنی و علمی انسان توأم است . سخن در این است که کدامیک تقدم‌ دارند ؟ آیا انسان نخست به کشفی نائل می‌شود و سپس آن را در عمل پیاده‌ می‌کند و صنعت را به وجود می‌آورد و یا نخست صنعت به وجود می‌آید و سپس‌ انسان به کشف نائل می‌شود ؟ تردیدی نیست که شق [ اول ] صحیح است . بدیهی است که کشف قوانین علمی و اصول فنی در رابطه تجسسی و آزمایشی‌ انسان پدید می‌آید و اگر انسان در رابطه با طبیعت قرار نگیرد و تجسس‌ نکند و به تجربه نپردازد ، به کشف هیچ قانون علمی از قوانین طبیعت و به‌ درک هیچ اصل فنی نائل نمی‌گردد . سخن در این نیست ، سخن در این است که‌ پس از تجسس و آزمایش ، آیا نخست انسان در درون خود رشد علمی می‌کند و سپس در بیرون وجود خود ابزار فنی را می‌آفریند یا قضیه برعکس است ؟ بدون تردید شق اول صحیح است . بعلاوه تعبیر به " رشد " و یا " تکامل " در مورد انسان تعبیر " حقیقی " است و در مورد ابزارهای فنی و تولیدی " مجازی " است . رشد و تکامل حقیقی آنجاست که یک واقعیت عینی از مرحله دانی‌تر به مرحله‌ عالی‌تر برسد . و اما رشد مجازی به معنی این است