جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٤

مذاهب همه زاده قهری مقتضیات خاص همان عصری هستند که پدید آمده‌اند و نمی‌توانند با مقتضیات عصر دیگر تطابق داشته باشند .
ولی عملا خلاف آن ثابت شده . بسیاری فلسفه‌ها ، شخصیتها ، اندیشه‌ها ، آگاهیها - چه رسد به ادیان و مذاهب - پیدا می‌شوند که بر عصر و زمان خود یا بر طبقه خود پیشی گرفته‌اند . چه بسیار اندیشه‌ها که مقتضیات مادی عصری‌ که [ در آن ] پدید آمده اند یکسره از میان رفته است و اما خود آن‌ اندیشه‌ها همچنان برفراز تاریخ بشریت می‌درخشند .
عجیب این است که مارکس در اینجا نیز در بعضی سخنان خود از مارکسیسم‌ جدا شده است . وی در کتاب معروف ایدئولوژی آلمانی گفته است : " آگاهی گهگاه به نظر می‌رسد که بر روابط تجربی همعصر پیشی گرفته است‌ به قسمی که در پیکارهای یک دوران بعدی می‌توان به گفتار تئوری دانان‌ پیشین همچون حجتی استناد و اتکا جست " [١] .

٥ استقلال رشد فرهنگی