اجبارا می‌خواهند تاریخ گذشته را با مادیت تاریخ توجیه کنند - می‌خواند ، از توجیه و تأویلهای حضرات سخت دچار شگفتی می‌شود . مثلا در کتاب تاریخ‌ جهان . . . [١] .

٢ تجدید نظر پایه‌گذاران

چنانکه مکرر گفته‌ایم مارکس بنیاد اقتصادی جامعه را " زیربنا " و سایر بنیادها را " روبنا " می‌خواند . نفس این تعبیر کافی است که‌ تبعیت و وابستگی یکطرفه سایر بنیادها را بر بنیاد اقتصادی روشن نماید .
بعلاوه مارکس در بسیاری از بیانات‌خود که در گذشته نقل کردیم تصریح می‌کند که تأثیر و وابستگی یک طرفه است ، یعنی عوامل اقتصادی عوامل تأثیر کننده هستند و سایر شؤون اجتماعی متأثر شونده ، عوامل اقتصادی بالاستقلال‌ عمل می‌کنند و عوامل دیگر وابسته هستند .
حقیقت این است که خواه آنکه مارکس چنین تصریحی کرده بود یا نکرده‌ بود ، نظریات خاص مارکس در مورد تقدم ماده بر روح ، تقدم نیازهای مادی‌ بر نیازهای معنوی ، تقدم جامعه‌شناسی انسان بر روان‌شناسی او ، تقدم کار بر اندیشه همین نظر را ایجاب می‌کرد .

[١] [ در اینجا در نسخه دستنویس ، استاد شهید هفت سطر جای خالی باقی‌ گذاشته‌اند برای نقل قول از کتابی که به احتمال قوی تاریخ جهان باستان‌ می‌باشد ] .