زمینه شناخت صحیح را فراهم می‌سازد ، شناخت صرفا انعکاس ساده ماده عینی‌ در ذهن نیست . پس از انعکاس ماده عینی در ذهن ، وسیله یک سلسله اعمال‌ ذهنی که ناشی از جوهر غیر مادی روح است ، شناخت میسر می‌گردد . پس کار منشأ اندیشه و در همان حال اندیشه منشأ کار است ، کار معیار اندیشه و در همان حال اندیشه معیار کار است ، و این دور ، دور محال نیست . شرافت‌ انسان به دانش و ایمان و عزت و کرامت نفس اوست و کار از آن جهت‌ مایه شرافت است که وسیله تأمین این کرامتها و شرافتهاست . انسان ، هم‌ سازنده کار است و هم ساخته شده او ، و این امتیاز ، خاص انسان است - که هیچ موجودی دیگر با او در این جهت شریک نیست - و از نوع خاص‌ آفرینش الهی او سرچشمه می‌گیرد [١] . ولی سازندگی انسان نسبت به کار ، سازندگی ایجادی و ایجابی است ، اما سازندگی کار نسبت به انسان سازندگی‌ " اعدادی " است ، یعنی انسان واقعا کار خویش را خلق می‌کند ، اما کار واقعا انسان را خلق نمی‌کند ، بلکه کار و ممارست و تکرار عمل زمینه خلق‌ شدن انسان را از درون فراهم می‌کند . و همواره آنجا که رابطه متقابل دو شی‌ء ، از یک طرف " ایجابی " و " ایجادی " است و از طرف دیگر " اعدادی " و " امکانی " ، تقدم با طرف ایجابی و ایجادی است .
پس انسان که جوهر ذاتش از نوع آگاهی است ( علم حضوری نفس به ذات‌ خود ) با کار در عین اینکه رابطه متقابل دارد و انسان سازنده و پدیدآورنده کار است و کار پدیدآورنده انسان ، نظر

[١] در رساله شناخت به تفصیل درباره این مطالب بحث کرده‌ایم .