فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى

پيشگفتار

شيعه در گذرگاه تاريخ

شيعه در لغت

شيعه در اصطلاح

اوضاع اجتماعى زمان رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله)

خطر سه جانبه

راه نخست

راه دوم

راه سوم

حوادث نوظهور

مشكل«عول»

مسلمانان و صيانت دين از انحراف

شيوه جانشينى در انديشه مردم عصر رسالت

1 حديث «بدء الدعوة»

2 حديث منزلت

3 حديث غدير

هدف از اجتماع در آن سرزمين چه بود؟

پاسخ دو شبهه

مرجعيت فكرى و علمى اهل بيت(عليهم السلام)

1 حديث ثقلين

2 حديث سفينه

3 حديث دوازده خليفه

آيه ولايت

پاسخ يك سؤال

شبههافكنى فخر رازى

قرائن ديگر

شبهه دوم

1 مقاومت در برابر داورىهاى پيامبر

2 مخالفت در جنگ بدر

3 مخالفت در جنگ احد

4 مخالفت با صلح حديبيه

5 مخالفت با اعزام لشكر اسامه به سرزمين روم

6 مخالفت با نگارش نامه

تصرف در آموزههاى اسلام

1 تصرف در اذان صبح

2 محروم كردن دختر پيامبر از ميراث

3 قطع سهم «ذوى القربى»

4 قطع سهم «المؤلفة قلوبهم»

شيعه در زبان مورّخان

پيشگامان تشيّع

پيدايش تشيع

1 تشيع، زاييده اجتماع سقيفه!

2 تشيع وعبدالله بن سبأ

3 ايرانى بودن تشيّع

شهادت برخى از خاورشناسان بر ضد اين انديشه

وراثى بودن خلافت

بررسى جغرافياى انسانى ايران پس از اسلام

4 شيعه زاييده جنگ جمل

نقد نظريه ولهاوزن

5 تشيع زاييده جنگ صفين

تفسير دو آيه مربوط به شورى

سخن در آيه دوم

خلافت خلفا، و مسأله شورا

بررسى اين بخش از تاريخ

كيفيت گزينش خلفا در تاريخ

سرگذشت سقيفه

گزينش خليفه دوم

شيوه روى كار آمدن خليفه سوم

1 احقاق حق امام در شرايط گوناگون

2 چرا از قدرت بهره نگرفت

پذيرش خلافت پس از 25سال محروميت

پيمان شكنان

واكنش عائشه به بيعت مردم با امام(عليه السلام)

نبرد با قاسطين (ستمگران)

نبرد با مارقين (شورشيان)

وقايع پس از نهروان

نامه حسين بن على(عليهما السلام) به معاويه

بخشنامه معاويه به كارگزاران

بخشنامه دوم

بخشنامه سوم

1 نامه امام هشتم(عليه السلام) به مأمون

2 عبدالعظيم حسنى و عرضه عقايد بر امام هادى(عليه السلام)

رساله صدوق (306 ـ381)

امالى صدوق

جمل العلم والعمل

البيان عن جمل اعتقاد أهل الايمان

العقائد الجعفريه

هدف از اشاره به اين رسالهها، چيست؟

تفاوتهاى بنيادى عقايد اماميه با مكتبهاى معتزله واشاعره

1 اختلاف در معنى شفاعت

2 حكم مرتكب كبيره

3 بهشت و دوزخ

4 امر به معروف و نهى از منكر

5 اِحباط

6 شرع و عقل

7 پذيرش توبه

8 پيامبران و فرشتگان

9 جبر و تفويض

10 نياز انسان به وحى در آغاز تكليف

مقايسه اماميه با اشاعره

1 صفات ذاتى خدا عين ذات اوست

2 صفات خبريه

3 انسان پديد آرنده فعل خود است

4 قدرت گاهى جلوتر و گاهى همراه فعل است

5 خدا برتر از رؤيت است

6 كلام خدا فعل اوست

7 حسن و قبح، عقلى است

1 گزينش رهبر، از جانب خدا پس از رحلت پيامبر

واقعيت امامت در دو مكتب

شرط عدالت در امام

عصمت امام

دليل نخست آيه تطهير

دليل دوم امام على(عليه السلام) محور حق

دليل سوم حديث ثقلين

دليل چهارم اطاعت مطلق از «اولو الأمر»

دليل پنجم امامت از آن طاغيان نيست

مقصود از ظالمان محروم؟

پاسخ به يك سؤال

نتيجه بحث

2 امام منتظر

مفهوم تقيه و تقابل آن با نفاق

تفاوت تقيه با نفاق

هدف از تقيه

دلايل تقيه در قرآن مجيد

آيه نخست

آيه دوم

آيه سوم

آيه چهارم

تقيه مسلمان از همتاى خود

تقيه يك امر شخصى است

تقيه حرام

1 جايى كه اساس در خطر باشد

2 جايى كه مايه خونريزى گردد

نتايج بررسى

4 اعتقاد به «بدا»

1 علم پيشين خدا به حوادث

2 خلقت و آفرينش پيوسته

تغيير سرنوشت با عمل در روايات

1 اثر صدقه

2 اثر استغفار

3 اثر دعا

بدا در مقام اثبات

1 لوح محفوظ

2 لوح محو و اثبات

1 بدا در ذبح اسماعيل

2 سرگذشت يونس پيامبر

3 ميعاد سى شبه حضرت موسى

بداى اثباتى در روايات

نكات مورد توجه

5 رجعت در كتاب و سنّت

دليل رجعت از قرآن

پاسخ به يك رشته پرسشها

6 ازدواج موقّت (متعه)

ازدواج موقت چيست؟

قرآن و عقد موقت

پاسخ به يك رشته پرسشها

1 «فاء نتيجه» در «فما استمتعتم به »

2 هدف از ازدواج، تشكيل خانواده است

3 عقد موقت داخل در آيه نيست

4 هدف در متعه، دفع شهوت است

5 آيه منسوخ است!

7 مسح بر پاها در وضو

امامان معصوم(عليهما السلام)

تلاشهايى براى اثبات وجوب غسل

8 عدالت همه صحابه

نقطه اختلاف ميان دو گروه

داورى قرآن درباره صحابه

سرپوش نهادن بر تاريخ قطعى

1 معاوية بن ابى سفيان

2 عمروعاص

3 مروان بن حكم

4 وليد بن عقبه

9 خاتميّت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و مُصحف فاطمه(عليها السلام)

كتاب امام على(عليه السلام) و املاى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)

مصحف فاطمه(عليها السلام)

«محدّث» در اسلام

فاطمه «محدَّثه» است

10 دوازده امام

تأويلهاى ناروا

امير مؤمنان على(عليه السلام)

نبرد با ناكثين

نبرد با قاسطين

نبرد با مارقين

فاطمه زهرا (عليها السلام) دخت گرامى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)

ميلاد فاطمه (عليها السلام)

صورت جهيزيه دختر پيامبر

مراسم عروسى

چهره فاطمه در قرآن

1 آيه تطهير

2 آيه مبا هله

3 آيه مودت

4 آيه إطعام

5 آيه كوثر

زهرا اُسوه و اُلگو

زهرا با فضيلتترين زنان جهان است

شهادت زهرا (عليها السلام)

امام حسن(عليه السلام)

امام مجتبى(عليه السلام) و جبهههاى جنگ

متن پيمان صلح

امام حسين(عليه السلام)

علل و موجبات قيام امام حسين(عليه السلام)

قيام آگاهانه

حسين بن على(عليه السلام) وقيام آگاهانه

1 سخنرانى امام هنگام اخذ بيعت براى يزيد

2 نامه امام به معاويه

3 سخنرانى امام در سرزمين منى

نتايج قيام حسين بن على(عليه السلام)

الف رسوا ساختن هيأت حاكمه

ب انقلابها و شورشها

ج پى ريزى مكتب شهادت

امام زين العابدين(عليه السلام)

امام سجاد وخطابه مسجد شام

دعا و نيايش

امام باقر(عليه السلام)

امام صادق(عليه السلام)

انگيزههاى قيام

امام صادق(عليه السلام)و دانشگاه بزرگ جعفرى

امام كاظم(عليه السلام)

امام رضا(عليه السلام)

دو مسئله مهم در زندگى امام(عليه السلام)

امام چرا ولايتعهدى را پذيرفت؟

شهادت امام به دست مأمون

امام جواد(عليه السلام)

سياست شوم مأمون

امام هادى(عليه السلام)

ويژگىهاى اين دوره از خلافت

سياست حاكم بر عصر امام هادى(عليه السلام)

امام حسن عسكرى(عليه السلام)

حضرت مهدى(عليه السلام)

خصوصيات حضرت مهدى(عليه السلام)

صلح و صفا به جاى خونريزى

قرآن وآينده جامعهها

الف وارثان زمين صالحانند

ب استقرار آيين خدا وگسترش امنيت در جهان

ج گسترش اسلام در سراسر جهان

د پيروزى پيامبران

هـ در مبارزه حق وباطل، حق پيروز است

و كمكهاى غيبى در سرانجام جامعهها

سرانجام جامعهها از نظر احاديث اسلامى

1 تكامل عقول وخردها

2 تكامل صنايع

3 جهانيان درپوشش اسلام درمى آيند

4 تكامل اخلاقى

5 ترميم خرابىها

فوايد وجود امام زمان(عليه السلام) يا نقش انتظار در بازسازى جامعه اسلامى

سابقه وتاريخچه بحث

تشريح سئوال

1 فوايد گوناگون امام زمان براى امت اسلامى

2 پاسدارى آيين خدا

3 تربيت يك گروه ضربتى آگاه

4 نفوذ معنوى و نا آگاه

5 ترسيم هدف آفرينش

حجتهاى مخفى وپنهان خدا در قرآن ونهج البلاغه

1 معلم موسى به نام «خضر» معرفى شده است

2 حضرت موسى چهل روزاز ديدگان پنهان وغايب بود

3 يونس زندانى

4 ميان نبوت و وقت تبليغ حضرت مسيح، فاصله زمانى وجود داشت

11 سهم شيعه در پىريزى تمدّن اسلامى

شيعه و ادبيات عرب

1 ابوالأسود دُئلى

2 عطاء بن أبى الأسود

3 ابوجعفر محمد بن الحسن بن ابى ساره

4 حمران بن أعين

5 ابوعثمان مازنى

6 ابن السكّيت

7 ابن حمدون

8 ابوإسحاق نحوى

9 قتيبه نحوى

10 ابراهيم بن ابى البلاد

11 محمد بن سلمه يشكرى

12 ابوعبدالله نحوى

13 ابوالقاسم تنوخى

شيعه و علم صرف

شيعه و علم لغت

1 خليل بن أحمد فراهيدى

2 ابان بن تغلب

3 ابن حمدون نديم

4 ابوبكر محمد بن حسن بن دريد ازدى

5 صاحب بن عبّاد

شيعه و علم عروض

1 خليل بن احمد فراهيدى

2 صاحب بن عباد

شيعه و هنرهاى شعرى

1 قيس بن سعد بن عباده

2 كميت بن زيد

3 سيد حميرى (م173)

4 دعبل خزاعى(م246)

5 ابو فراس حمدانى(320 ـ357هـ)

الف ابن حجاج بغدادى(م321)

ب شريف رضى(357 406)

ج شريف مرتضى(355 ـ436)

د مهيار ديلمى (م448)

شيعه و دانش تفسير

الف غريب القرآن

ب مَجازات قرآن

رشتههاى مختلف تفسير

تفسير موضوعى

شيعه و علم حديث

كوشش پيوسته شيعه براى نگارش حديث

طبقه نخست

طبقه دوم

طبقه سوم

شيعه و فقه اسلامى

فقيهان شيعه در قرن چهارم

فقيهان شيعه در قرن پنجم

شيعه و دانش اصول فقه

شيعه و سيره و تاريخنگارى

1 محمد بن إسحاق بن يسار

2 عبيدالله بن ابى رافع

3 جابر بن يزيد جعفى

4 ابان بن عثمان كوفى

5 ابومخنف لوط بن يحيى ازدى

6 نصر بن مزاحم منقرى

7 هشام بن محمد بن سائب كلبى(م206)

شيعه و علم رجال

شيعه و علوم عقلى

متكلمان شيعه در قرن دوم

1 زرارة بن أعين

2 محمد بن على بن نعمان معروف به مؤمن الطاق

3 هشام بن حكم

4 قيس الماصر

5 عيسى بن روضه

6 ابومالك ضحاك حضرمى

7 على بن حسن بن محمد طائى معروف به طاطرى

8 حسن بن على بن يقطين بن موسى

9 حديد بن حكيم مكنى به أبى على ازدى مدائنى

10 فضال بن حسن بن فضال

متكلمان شيعه در قرن سوم

1 فضل بن شاذان

2 حكم بن هشام بن حكم

3 داود بن اسد بن أعفر

4 محمد بن عبدالله بن مملّك اصفهانى

5 ثبيت بن محمد

6 اسماعيل بن محمد بن اسماعيل بن هلال مخزومى

7 محمد بن هارون

8 ابراهيم بن سليمان بن ابى داحة المزنى

9 شكّال

10 حسين بن اشكيب

11 عبدالرحمن بن احمد بن جبرويه

12 على بن منصور

13 على بن اسماعيل بن شعيب بن ميثم

متكلمان شيعه در قرن چهارم

1 حسن بن على بن ابى عقيل

2 اسماعيل بن ابى سهل بن نوبخت

3 حسين بن على بن بابويه

4 محمد بن بشر الحمدونى

5 ابومحمد يحيى العلوى

6 ابن قبه رازى

7 ابوالحسن ناشى (271 ـ 365)

8 حسن بن موسى

9 شيخ مفيد

مشاهير فلاسفه از قرن چهارم

1 فارابى(260 ـ 339هـ)

2 ابوعلى سينا(370 ـ 428هـ)

3 نصيرالدين طوسى (597 ـ672هـ)

4 كمال الدين ميثم بحرانى(636ـ 699)

5 علاّمه حلى(648ـ726)

6 قطب الدين رازى (م766)

7 فاضل مقداد(م 808)

8 بهاءالدين عاملى(953 ـ1030)

9 سيد محمد باقر معروف به داماد

10 صدرالمتألهين (971 ـ 1050)

شيعه و علوم طبيعى و رياضى

شيعه و دانش جغرافيا

1 يعقوبى مؤلف كتاب «البلدان»

2 ابوالحسن مسعودى مؤلف «مروج الذهب»

12 كشور و شهرهاى شيعه نشين

حجاز زادگاه شيعه

شكاف در صفوف بيعت كنندگان

شيعه در عراق

شيعه در يمن

مذهب فقهى زيد بن على در يمن

شيعه در سوريه و لبنان

علماى بزرگ برخاسته از جبل عامل

1 محمد بن مكى(786ـ734) معروف به شهيد اوّل

2 زين الدين بن على جبعى(966ـ911) معروف به شهيد ثانى

شيعه در مصر

تشيع در ايران

گرايش ايرانيان به اسلام

علت گرايش ايرانيان به اهل بيت(عليهم السلام)

دو تحليل بى پايه در گرايش ايرانيان به تشيع

حكومتهاى شيعه

دانشگاههاى شيعه

مدينه منوره

كوفه و دانشگاه بزرگ آن

دانشگاه قم و رى

دانشگاه بغداد

دانشگاه نجف اشرف

دانشگاه حلّه

محقق حلّى

علاّمه حلّى

فخرالمحققين

جامع أزهر

مراكز علمى شيعه در شام

مراكز علمى ديگر شيعه

آمار شيعه

13 منابع و مصادر كلامى و فقهى شيعه

بخش پايانى

تذكراتى «روش شناسانه» به نويسندگان

در زمينه تاريخ و عقايد شيعه

فهرست منابع و مآخذ

فهرست اعلام

فهرست فرق ومذاهب و قبائل

فهرست اماكن

فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٥٧٢ - شيعه و علوم طبيعى و رياضى

طاووس در كتاب فرج المهموم وى را از منجمان شيعه مى شمارد.[١]

همان طورى كه در گذشته اشاره كرديم: نويسنده ارجمند جناب آقاى شيخ عبدالله نعمه در كتاب فلاسفة الشيعة زندگانى فلاسفه و متكلمان شيعه را به تفصيل نگاشته است، ولى در اين جا ناچاريم به يك شخصيت جهانى شيعه كه به حق علوم اسلامى، را با تدبير و كياست حفظ كرد اشاره كنيم:

٣. نصيرالدين طوسى. او پس از رام كردن هلاكو، فكر او را متوجه علوم طبيعى و كيهانى و امثال آن نمود و لذا با فكرى آسوده، رصدخانه اى را در مراغه ساخت و در آنجا كتابخانه اى پديد آورد كه چهارصد هزار جلد كتاب داشت و دانشمندانى را از كشورهاى اسپانيا و سوريه و قفقاز و عراق در آنجا گرد آورد تا به مطالعه كرات آسمانى بپردازند.

اينها نمونه هايى از علماى شيعه در قرون نخستين هستند كه اساتيد علوم طبيعى و تجربى بوده اند و اگر از دانشمندان قرون نخست صرف نظر كنيم و به قرون بعدى نگاهى بيفكنيم در اين مورد بايد به نگارش كتاب مستقلى بپردازيم.

[١] فرج المهموم فى تاريخ علماء النجوم، ص ١٢٨.