فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٥١٨ - تفسير موضوعى

است، مى پرداختند، ولى از قرن چهارم، شيوه تفسير ترتيبى، دگرگونى خاصى پيدا كرد و به صورت تفسير علمى و ترتيبى درآمد. يعنى علاوه بر نقل روايات به نقل قرائت و دلائل آن و معانى الفاظ آيه و تحليل مفاد آن پرداختند. شايد نخستين كسى كه اين انقلاب را در نگارش تفسير شيعى پديد آورد، نادره زمان سيد رضى(٣٥٩ـ ٤٠٦هـ) است. او با نگارش «حقائق التأويل» در ٢٠ جزء، اين شيوه را وارد ميدان تفسير كرد و پس از او، اين روش پى گيرى شد. برادر بزرگتر وى مرحوم سيد مرتضى در كتاب امالى خود، به نام «درر و غرر»، از اين شيوه پيروى كرده است. گذشته از اينها، مرحوم شيخ طوسى، مؤلف «تبيان» كه تفسيرى بسيار جامع در ده جلد بزرگ است به اين شيوه تحكيم بخشيده است.

متأسفانه از تفسير مرحوم رضى جز جلد پنجم، بقيه اجزاء ناياب است و جنگهاى خانمان سوز فرقه اى، اين نوع كتابها را به آتش كشيده و نابود ساخته است. شيعه در قرون بعدى دهها تفسير بر قرآن كريم به شيوه ترتيبى نوشته شده است. كه خوشبختانه بخشى از آنها چاپ شده و يا به صورت مخطوط، موجود است.

تفسير موضوعى

در كنار تفسير ترتيبى كه براى همگان مفيد است، شيوه ديگرى به نام «تفسير موضوعى» وجود دارد و آن اين كه آيات مربوط به يك موضوع را از سوره هاى مختلف در يك جا گرد آورده و با ملاحظه مجموع، هدف و غرض متكلم را آشكار سازد.

قرآن در صدها موضوع اعم از معارف و قصص و تاريخ و احكام و سنن و