فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٥٣٢ - فقيهان شيعه در قرن پنجم

٣. شيخ ابوالفتح كراجكى(م٤٤٩)

٤. شيخ طوسى(٣٨٥ـ ٤٦٠)

٥. سلاّر ديلمى(م ٤٦٣)

٦. ابن البراج(٤٠١ـ ٤٨٩)

و شخصيت هاى ديگرى كه نامها و اسامى كتب و آراى آنان زينت بخش كتب تراجم ورجال و فقه مى باشد.

آگاهى از زندگى اين فقيهان نام آور با مراجعه به كتابهاى تراجم و ذريعه به دست مى آيد.

اين نمايه فشرده اى است از فقيهان شيعه تا قرن پنجم كه به صورت اجمال ارائه شد، اين گروه در زمانى زندگى مى كردند كه حكومت هاى جائر مانند سلاجقه و پس از آن ايوبيان و عثمانيان، فشار را بر آنان به حد اعلا رسانده بودند. احياناً به عناوين مختلف، كتابخانه هاى آنها را آتش مى زدند و برخى را مى كشتند. شيخ طوسى كتابى به نام «المبسوط» در فقه مقارن نوشته كه در ٨جلد چاپ شده، در حالى كه در بغداد پيوسته بين شيعه و حنابله آتش جنگ بر پا مى شد. سرانجام، كتابخانه او به آتش كشيده شد و او به نجف اشرف پناه برد. و بغداد را كه در آن نزديك به نيم قرن زندگى كرده بود، ترك گفت و در نجف حوزه اى را تشكيل داد كه قريب ده قرن است به نورافشانى و توليد علم مشغول است.