فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٤٩٦ - ١ ابوالأسود دُئلى

١. ابوالأسود دُئلى

اكنون بايد ديد چه شخصيتى گام به پيش نهاد و قواعد زبان را تدوين كرد و چه كسى او را در اين راه، هدايت نمود؟ اين شخصيت ادبى، جز ابوالاسود دئلى نبود، او به تدوين قواعد زبان عربى پرداخت و كسى كه او را راهنمايى و پشتيبانى كرد، امام على(عليه السلام) بود، بنابراين ابوالاسود واضع علم نحو يا گردآورنده قواعد آن است. اين شخصيت، پيامبر را نديده و از تابعان به شمار مى رود و پيوسته در شمار ياران على(عليه السلام) بود و در جنگ صفين شركت داشت و سرانجام در بصره اقامت گزيد. شيخ ابوالحسن سلامة، شامى نحوى مى نويسد: ابوالاسود روزى بر على وارد شد و او را غمگين يافت. پرسيد: در انديشه چه چيزى هستيد؟ اميرمؤمنان فرمود: ديدم برخى از مردم به غلط سخن مى گويند، از اين جهت تصميم گرفتم كتابى بنويسم تا قواعد زبان عربى را در آن گرد آورم. به وى گفتم: اگر اين كار را بكنيد زبان عربى را از نابودى نجات مى دهيد، سپس برگ هايى به من داد كه در آنها اين جمله ها آمده بود:

الكلام كله اسم وفعل وحرف، فالاسم ما دلّ على المسمّى والفعل ما دلّ على حركة المسمّى والحرف ما أنبأ عن معنى وليس باسم ولا فعل. سپس مى گويد: امام چيزهايى بر اين گفته ها افزود.

به امام عرض كردم: اجازه مى دهيد من آنچه را كه شما گفتيد تكميل كنم، سپس نوشته خود را آوردم. امام بر آن چيزهايى افزود و برخى را كم كرد.[١]

ناگفته پيداست اين قواعد همه علم نحو نيست ولى سرآغاز آن به شمار