در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٧٢ - چه گروهى به پيمان خود وفادار بودند؟

موظف هستند مال و جان او را محترم شمارند و با او روابط زناشويى برقرار نمايند. در اين مرحله گفتن كلمه توحيد (لاإله إلاّ اللّه) و شهادت بر رسالت كفايت مى نمايد و هرگاه چنين فردى به وظايف دينى خود عمل نكرد زمامدار مسلمانان، بايد او را حدّ شرعى بزند و مجازات كند و هرگز شخصى با ترك نماز و زكات، از اسلام خارج نمى گردد; امّا چرا در اين مورد «مشركان پيمان شكن» علاوه بر ايمان بايد اين دو ركن را به پا دارند؟ چون مشركان پيمان شكن، با ديگران فرق داشتند و روى جهاتى نبايد به قول ظاهرى آنان اكتفا كرد; آنها كسانى بودند كه با مسلمانان پيمان بستند و در مواقع حسّاس پيمان شكنى كردند، از اين لحاظ تا از آنان، كه سوابق بدى در شكستن پيمان دارند، اعمال نيك و كردارهايى صحيح، كه حاكى از ايمان واقعى آنها باشد، ديده نشود، نبايد به ايمان ظاهرى آنها اعتماد نمود. به همين جهت درباره چنين گروهى طور ديگر رفتار شده و به تسليم ظاهرى اكتفا نشده است. اگر چه در ساير جاها تنها اظهار ايمان براى رعايت مقررات ظاهرى اسلام در حقّ اظهار كننده كافى است.

تا اين جا توانستيم برخى از نكات آيات يازده گانه را بيان داريم اكنون در مورد دوازدهم به بحث مى پردازيم كه مى فرمايد:

(وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ).

«اگر پيمان هاى خود را شكستند».

اكنون آيا اين آيه پيرامون مشرك معاهد، سخن مى گويد، كه پيمان خود را شكسته است، يا درباره مسلمانى سخن مى گويد كه مشرك بوده و اسلام آورده است; آن گاه مى خواهد پيمان شكنى كند؟

نظر نخست، نظر ماست و نظر دوم، نظر زمخشرى مؤلف كشاف است. اكنون توضيح هر دو نظريه: