آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ١٢٢ - نوع چهارم قضاوت از خوبى و بدى
آدمى از نظر معنا.
ج- عبارت كه از عبور و گذر كردنست و دو وجه دارد يكم نفس سخن از دهان گوينده گذر كرده دوّم معنا از گويا بشنوا گذر كرده.
د- قول كه معنى قوت و شدت دارد و شكى ندارد كه گفتن قوّت دارد كه برون آيد و بر گوش و خرد شنونده اثر بخشد.
نوع دوم [نيروى درآورد هنرهاى شگفت]
: از خواص آدمى نيروى درآورد هنرهاى شگفتآور است و آن را سرچشمه و ابزاريست سرچشمه آن خيال است كه ميتواند صورت بندد و نقشه كشد و ابزارش دو دست، و حكيم ارسطو آنها را ابزار مباح ناميده و اين لفظ را در علم تشريح بياوريم ان شاء اللَّه، و اين هنرمندى بسا در جانوران ديگر هم باشد، چون مگس عسل كه خانههاى شش گوش سازد ولى كار او از خردمندى نيست بلكه از الهام و وادارى خدا است، و از اين رو اختلاف و تنوّع ندارد، شيخ چنين گفته ولى بحركت فلك نقض مىشود و براى اين بحث فصلى جدا آورديم با بررسى كامل.
نوع سوم [رويدادهاى نفسانى گوناگون]
از خواصّ آدمى رويدادهاى نفسانى گوناگونند و چند بخشند.
يكم چون چيزى بيند و سببش را نداند وجدان مخصوصى يابد كه آن را تعجب و شگفت نامند.
دوم: چون بخوش آمدى برخورد وجدانى يابد كه دنبالش احوال تنى آيد كه كشش عضلات چهره و آواز ويژهايست و آن خنده است و اگر ناساز و آزار يابد غمگين شود و خون دلش در درون فشارد و مغزش بهم فشرده شود و از آن قطرههاى آبى فروريزد و از چشم درآيد و آن گريه است.
سوّم: اينكه چون آدمى بفهمد ديگرى او را زشت كار داند حالى در او پديد شود بنام خجلت.
چهارم: اينكه در برابر كار زشت وجدانى يابد بنام شرم، و خلاصه بررسى كامل احوال وجدانى در باب چگونگيهاى نفسانى است.
نوع چهارم [قضاوت از خوبى و بدى]
: از خواصّ آدمى قضاوت از خوبى و بدى اشياء است يا بحكم