آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ١١٩ - بخش يكم نطق

از خوراك و نوشاك و جز آن و آن را قوه بهيميه و نفس اماره نامند و نيروى خشم كه سرچشمه قهرمانى و شوق بجاه و مقام است و آن را سبعيه و نفس لوّامه نامند، و نيروى دريافت كه سرچشمه ادراك حقائق و شوق بانديشه در انجام است تا مصالح و مفاسد را تشخيص دهد.

و چون جنبش اولى معتدل و آراسته شود عفت باشد و آن بكار بردن بهيميه است بمصلحت انديشى خرد تا از چنگ هوس رها گردد و كامجوئيش بخدمت نگيرد و دو طرف دارد يكى افراط كه ولنگارى و هرزگى است و ديگرى تفريط كه خمود و كناره‌گيرى از مورد رخصت عقل و شرع است در كاميابى.

و از اعتدال جنبش سبعيه، شجاعت برآيد كه اقدام در جاه مقام در فرمان خرد باشد و با انديشه و آرامش نه از روى پريشانى و ارتكاب هراس و دلهره و خطر و آن را هم دو طرف است از افراط كه تهوّر است و اقدام ناشايست و تفريط كه ترس و حذر بيجا است.

و از اعتدال نيروى نطق و دريافت كه شناخت حقيقت است چنانچه هست باندازه توان، حكمت برآيد و طرف افراطش جربزه است و تشكيك تا آنجا كه نشايد و طرف تفريطش بلادتست و ترك انديشه در كسب دانش، و اخلاق ميانه در هر كدام فضائلند و دو طرف افراط و تفريط رذائل، و چون فضائل فراهم شوند و بهم آميزند حالت مناسبى برآيد كه عدالت است و اصول فضائل اخلاقى عفت، شجاعت، حكمت و عدالت است، و هر كدام را چند تيره و دنباله است كه در كتب اخلاق ذكر شدند و ٦ رذيله هم چنين باشند- پايان-.

تتميمى است: [در خواص نفس انسانى‌]

رازى در «المطالب العاليه» گويد: خواص نفس انسانى بسيارند و ما ١٠- از آنها را ذكر كنيم و

بخش يكم [نطق‌]

: از خواص آن نطق است و دريافت و در آن بررسيها است.

١- اگر آدمى تنها باشد و جز موجودات طبيعى با او نباشد نابود شود يا