را نيز درك كرده باشد، و به جهت وقوف اختيارى مشعر الحرام نتواند برگردد،[١] بنابر مشهور حجّ او صحيح است، ولى بايد يك گوسفند به عنوان كفاره بدهد. ١٥٩- اگر كسى از روى ندانستن مسأله شب عيد قربان را در مشعر الحرام بماند ولى قبل از طلوع فجر از آنجا كوچ كند، بنابر اظهر حجّش صحيح مى‌باشد، ولى بايد يك گوسفند به عنوان كفاره بدهد.

١٦٠- اگر كسى- غير از معذورين عمومى- بر اثر ندانستن مسأله به وقوف اضطرارى مشعر الحرام در شب عيد فطر- يعنى وقوف اضطرارى اول مشعر الحرام- اكتفاء كند و به منى‌ برود، چنانچه بتواند به مشعر الحرام برگردد و وقوف اختيارى مشعر الحرام را درك كند، بايد برگردد؛ بلكه اگر درك وقوف اختيارى براى او مقدور نيست ولى مى‌تواند وقوف اضطرارى مشعر الحرام در روز عيد فطر- يعنى وقوف اضطرارى دوم مشعر الحرام- را درك كند، در اين صورت نيز احتياطاً بايد برگردد؛ و اگر به هيچ وجه نمى‌تواند برگردد، چنانچه وقوف اختيارى عرفات را درك كرده است، بنابر اقوى حجّ او صحيح مى‌باشد، ولى احتياط واجب آن است كه يك گوسفند به عنوان كفاره بدهد.

١٦١- اگر كسى از وقوف در مشعر الحرام فقط وقوف اضطرارى اول مشعر را- كه در شب عيد قربان است- درك كند، چنانچه ترك وقوف اختيارى مشعر الحرام در اثر يكى از عذرهاى عمومى بوده است حجّ او صحيح مى‌باشد؛ اما اگر ترك وقوف اختيارى مشعر الحرام از روى علم و عمد و بدون عذر بوده است، بنابر مشهور حجّ او صحيح است ولى بايد يك گوسفند به عنوان كفاره بدهد؛ و بنابر احتياط واجب بايد اعمال حجّ تمتع و عمره مفرده را به قصد آنچه از حجّ يا عمره كه در واقع بر ذمّه اوست- يعنى به قصد ما فى الذمّة- انجام دهد و در سال بعد نيز حجّ خود را اعاده نمايد؛ و لازم نيست‌

[١] - وقوف در مشعر الحرام داراى سه صورت است:

الف- وقوف اختيارى، كه زمان آن از اول طلوع فجر صادق روز عيد قربان تا طلوع آفتاب اين روز است.

ب- وقوف اضطرارى اول، كه زمان آن از اول شب عيد قربان تا اذان صبح روز عيد قربان است.

ج- وقوف اضطرارى دوم، كه زمان آن از اول طلوع آفتاب روز عيد فطر تا ظهر روز عيد فطر است.