در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ١٠٢ - ويژگى هاى منافقان

(البرق): هر موقع (برق) روشنى مى‌دهد آنها حركت مى‌كنند و اگر تاريك شد از حركت باز مى‌ايستند.

اين آيه را به دو گونه مى‌توان تفسير كرد: الف) هنگامى كه خداوند حق را براى آنها روشن مى‌كند از آن تبعيت مى‌كنند و اگر هوى و هوس غالب شد و تاريكى سراسر وجود آنان را فرا گرفت حق را رها كرده و به دنبال باطل مى‌روند؛ ب) شايد هم مراد اين باشد كه هرگاه از اسلام به آنان خير و سودى برسد از مسلمين تبعيت مى‌كنند و اگر خيرى نرسد از جهاد و همراهى با مسلمانان خود دارى مى‌كنند.[١]

(و لو شاء الله ...): و اگر خداوند اراده مى‌كرد گوش آنها را به بانگ رعد كر و چشم آنها را به وسيله برق كور مى‌كرد، زيرا او بر هر كارى تواناست. ذكر (سمع و بصر) به خاطر اين است كه قبلًا ذكر شده‌اند. آيه درصدد بيان اين مطلب است كه در واقع اگر خداوند بخواهد كفر آنان را ظاهر و باعث هلاكت آنان مى‌گردد.[٢]

نكته قابل دقت راجع به آيات اين است كه لفظ (الذى) مفرد آمد، (فلما اضاءت ما حوله) نيز جمله مفرد است، اما ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَّا يبْصِرُونَ‌ جمع آمده است. علت تغيير مفرد به جمع چيست و چگونه منافقين يا يهود را با اين كه جماعتى هستند به‌ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا كه مفرد است تشبيه كرده است؟

شايد بتوان گفت كه (الذى) به معنى (الذين) است و يا اين كه‌

[١]. على بن محمد، تفسير ماوردى، ج ١، ص ٨٣.

[٢]. طبرسى، مجمع البيان، ج ١، ص ١٥٢.