مى‌آييم سراغ روحانيون كه ببينيم كه آيا اينها دربارى‌اند؟ اينها را انگليسها درست كردند كه مردم را خواب كنند و آنها بچاپند؟ اين قيامهايى كه در اين صد سال شده است از كى بوده؟ چند قيام در اين صد سال؟ كى رأس اينها بوده؟ قيام تنباكو مرحوم ميرزا بود. قيام مشروطه از نجف آقايان نجف، از ايران علماى ايران ايجاد كردند. اين چند قيامى كه ما شاهدش بوديم همه از علما بود. علماى اصفهان قيام كردند. رأسشان مرحوم حاج آقا نور اللَّه- رحمة اللَّه- بود. علماى تبريز قيام كردند. علماى مشهد قيام كردند. يك وقت مرحوم آقاى قمى‌ [١] خودش تنها پا شد راه افتاد آمد- كه من تهران بودم- ايشان [به‌] حضرت عبد العظيم آمدند و ما هم رفتيم خدمتشان. ايشان قيام كردند، منتها حبسش كردند، همان جا حبسش كردند، و بعد هم تبعيدش كردند. قدرت بود ديگر. در اين صد سال هر چه قيام بوده است تقريباً از اينها بوده، تبريز هم خيابانى هم يكى از آقايان. بله، جنگل‌ [٢] هم بوده‌اند. آنها هم بوده‌اند، اما در اقلّيت بودند. عمده‌اش اينها بودند. پس اينكه مى‌گويند كه روحانيون دربارى‌اند، يعنى براى دربار دارند كار مى‌كنند، اينها كارى مى‌كنند كه مردم را خواب كنند و دربار بچاپندشان، اين حرف صحيح نيست. باز در هر شهرى از شهرها برويد، آن روحانى آن شهر اگر علناً نتواند مخالفت كند با اينها، مخالفت [پنهانى‌] مى‌كرده است.

من نمى‌گويم صد درصدِ مُعمِّم درست است. ما معمَّمهايى داشتيم كه از سازمان امنيتيها بدتر بودند! من روحانيون را مى‌گويم. آنها به طور مطلق مى‌گويند روحانيون اين طور هستند. و من عرض مى‌كنم نه، مسأله اين نيست. من نمى‌خواهم بگويم كه هر كس عمّامه سرش گذاشت اين روحانى است و هر كس عمّامه سرش گذاشت اين مخالفت كرده. نه. خيلى از عمّامه به سرها هم موافقت كرده‌اند؛ زياد هم موافقت كرده‌اند؛ اما [اينكه‌] روحانيون مطلقاً اين طور بودند صحيح نيست. اين هم براى اين بود كه اين قدرت‌

[١] آقا حسين طباطبايى قمى (ره) از علما و مراجع مبارز در دوران حكومت رضا خانى.

[٢] نهضت جنگل در گيلان به رهبرى ميرزا كوچك خان.