به ما؛ ما سه نفر معمم بوديم. بعد گفت كه اينها را انگليسها درست كردند كه در نجف و در قم مردم را [اغفال‌] بكنند، و به نفع آنها [ساكت‌] بكنند. البته آن آدم جاهل بود؛ نه اينكه [مغرض‌] بود. تزريق كرده بودند، گفته بودند، باورشان آمده بود. بسيارى از جوانهاى ما هم باورشان آمده بود. در صورتى كه تاريخ خود ما، همين چند سال، اين صد سال اخير، اين صد سال اخير را وقتى ما ملاحظه كنيم- جلويش هم همين طور بوده؛ ما اين صد سال اخير را كه ما ملاحظه كنيم- هر جنبشى كه واقع شده است از طرف روحانيون بوده است بر ضد سلاطين. جنبش تنباكو به ضد سلطان آن وقت‌ [١] بود. جنبش مشروطه بر ضد رژيم بود؛ البته با قبول داشتن رژيم، عدالت مى‌خواسته‌اند ايجاد كنند. در زمان خود ما چندين نفر قيام كردند روحانيون بر ضد رضا خان، چندين دفعه: يك دفعه از خراسان، يك دفعه از آذربايجان، يك دفعه از اصفهان. و همه اطراف ايران را دعوت كردند به قم؛ كه ما اينها را شاهد بوديم و اينها همه قيام بر ضد رضا خان بود. البته قدرتْ او داشت و شكست اينها را. علماى آذربايجان را گرفت و برد- در سُنقُر- گمان مى‌كنم بود. دو نفر بزرگان علماى آنجا مرحوم آميرزا صادق آقا، [٢] مرحوم انگجى، [٣] اينها را بردند در سنقر، يا آنجاها طرف كردستان. آنجاها مدتها آنها در آنجا تبعيد بودند. بعد هم كه رهايشان كردند، مرحوم آميرزا صادق آقا آمد قم ماند و ديگر نرفت به آذربايجان، و در همان جا فوت شد. علماى مشهد هم كه قيام كردند، تمامشان را گرفتند آوردند تهران حبس كردند. و علماى بزرگشان را مى‌بردند در كلانتريها يا در عدليه، مى‌بردند توى خيابان با سر برهنه هم راه مى‌رفتند كه بروند آنجا استنطاقشان كنند! علماى اصفهان هم كه آمدند اينجا، شكستند آن اعتصابشان را؛ با فشار، با حيله. بلكه آن وقت معلوم شد، مى‌گفتند كه مرحوم حاج آقا نور اللَّه‌ [٤]- كه بزرگشان بود- او را مسموم كردند. قيام بر ضد.

[١] ناصر الدين شاه قاجار.

[٢] فقيه بزرگ و مرجع تقليد آذربايجان.

[٣] ميرزا ابو الحسن انگجى، فرزند سيد محمد شيخ الشريعه.

[٤] از علماى بزرگ اصفهان كه در سال ١٣٠٦ ه. ش. در پيشاپيش حدود صد تن از علما و مجتهدان و گروهى از مردم اصفهان به عنوان اعتراض به قانون نظام وظيفه به قم آمد. رضا خان كه متوحش شده بود رئيس الوزرا و وزير دربارش را نزد وى فرستاد و خواستهاى او را پذيرفت ... اما ايشان در قم ماند و شب چهارم دى ١٣٠٦ به طرز مشكوكى درگذشت.