دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٥٦ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

در رفع فاعل , و غير متكلم در مسأله وجوب لطف بر خداوند , و كسى كه فرق ميان كره و دائره را نمى داند و آنرا از اين تميز نمى دهد در كرويت ارض , مخالفت كنند , خلاف آنان قادح امر ثابت و محقق در نزد نحوى و متكلم و هيوى نيست . ما اين مسائل را به نحو مستوفى در( دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى) , و در ( دروس معرفة الوقت و القبلة) تقرير و تحرير كرده ايم .

فلك هشتم :

اگر چه موضوع رساله در بيان فلك رياضى و فلك فلسفى - اعنى فلك مجسم - است كه به نحو أتم تحقيق و تحرير شده است , و لكن آن را به چند تبصره در مطالبى مناسب با مباحث موضوع ياد شده به جهت مزيد استبصار خاتمه مى دهيم :

تبصره اول :

در بيان ارض قرآنى , و تميز آن با كره ارض هيوى است . اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است , و مسائل هيوى مبتنى براساس كره بودن آنست , و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است , و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرموده اند . پاره اى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر ماخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبله آورده ايم .

اما ارض در قرآن هميشه مفرد استعمال شده است , و ارضون يا اراضى نيامده است . مراد از ارض مطلق زمين است خرد يا بزرگ چنان كه آب بر كم و بسيار اطلاق مى شود زمين نيز بر يك شبر و يك كشور اطلاق مى شود . قوله سبحانه : ( ما تدرى نفس بأى ارض تموت) ( لقمان ٣٤ ) , هيچ كس نمى داند در كدام زمين مرگ او فرا مى رسد . در اينجا هر شهرى را مثلا " زمينى ناميده است . ( و آية لهم الأرض الميتة أحييناها) ( يس ٣٣ ) , دليل قدرت پروردگار است براى آنان كه زمين مرده را زنده مى كنيم .

در اصطلاح دانشمندان هيوى ارض بر كره خاك گفته مى شود كه آب بر اكثر