دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨١١ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

در سنه هزار و ششصد و شصت مسيحى مطابق هزار و هفتاد و يك هجرى در لندن معين كرده اند كه مغناطيس درست بر نقطه شمال مى ايستاد , و از آن تاريخ تا اين زمان كه قريب به دويست سال است مغناطيس درجه به درجه به جانب مغرب ميل كرده است كه اكنون در لندن تقريبا " بيست و چهار درجه ( ٢٤ ) به جانب مغرب انحراف دارد . و اين اختلاف امر غريبى است كه تاكنون سبب او معلوم افكار حكماء و منجمين فرنگستان نشده است , ولى هميشه درين خيالند كه به رأى رزين و عقل متين حل آن مشكل را كرده دامن مقصود را به كف آرند]( .

( جام جم - ط ١ - ص ٣٥ و ٣٦ )

بيان :

( آن كه گفته است : در آن كاغذ سى و دو نقطه قطب نما كشيده شده است) عدد سى و دو بدين سبب است كه به ١٢ درجه , ١٢ درجه , قسمت شده است كه سى تا ١٢ درجه ٣٦٠ درجه است , و تقسيم محيط دائره به سى تا ١٢ درجه ناچار مستلزم سى و دو نقطه خواهد بود , فتبصر . و به اقسام گوناگون ديگر نيز مدرج كرده اند .

در ماده( قطب نما) از لغت نامه دهخدا در تاريخچه قطب نما آمده است كه :

([ بطوريكه كريمرز استاد زبان فارسى و تركى دانشگاه ليدن در مقاله اى بنام جغرافيا و بازرگانى در سلسله مقالاتى بنام ميراث اسلام زير نظر سر تماس ارنولد نوشته است مى گويد :

هنگامى كه واسكودو گاما پس از سياحت بدور آبهاى آفريقا در سال ١٤٩٨ بسواحل شرقى آفريقا رسيد در آنجا ملاح عربى راه هند را به او نشان داد .

طبق آثار و منابع پرتقالى اين عرب صاحب يك نقشه دريائى بسيار خوب و آلات دريائى قابل ملاحظه اى بوده است . اين ملاح احمد بن مجيد نام داشت .

و بنا بگفته مستربرتن چنين به نظر مى رسد كه افتخار ساختن قطب نما نيز نصيب ابن مجيد گشته . گرچه به عقيده مستر برتن مخترع قطب نما ابن مجيد بوده است , ولى خود ابن مجيد در يكى از آثار خود مخترع قطب نما را حضرت داود ( داود پادشاه ) مى شمارد .