دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٤ - اندازه مقياس در دائره هنديه

شايسته كوتاه تر باشد تا طرف ظل در تمام روز خارج دائره نباشد و يا فقط مماس با دائره نگردد و آنرا قطع نكند و مدخل و مخرج نداشته باشد .

بدان كه همين مضمون را آنجناب در رساله( افراد المقال في امر الظلال) نيز آورده است , و سخن علامه نيشابورى در شرح مجسطى نيز همين است , بلكه عبارت نيشابورى بايد نقل همين عبارت بيرونى بوده باشد .

آن كه در آغاز گفته ايم كه( : ظل مقياس تا حدى معتنى به در قبل از نصف النهار داخل دائره شود) بدين علت است كه اگر دخول و خروج ظل در وقت قرب شمس به افق و يا به نصف النهار باشد عمل بدقت تمام نشود چه در هنگام قرب شمس به افق رأس ظل متشتت است , و بقرب نصف النهار تقلص و انبساط آن بطيى است , و در هر دو صورت وقت دخول و خروج آن بتحقيق تعيين نمى شود . و قيد( صالحا) را بيرونى براى همين جهت آورده است كه مقياس زياد كوتاه نباشد تا ظل آن زمان قرب شمس به افق دائره را قطع كند و داخل دائره گردد , و نه زياد بلند تا زمان تقاطع ظل با دائره در نزديكى نصف النهار باشد .

خواجه طوسى در فصل دوازدهم باب سوم تذكره در هيئت , و علامه حلى در منتهى فقه فرمودند كه : بايد نصف قطر دائره دو برابر مقياس باشد ( ترسم دائرة نصف قطرها بقدر ضعف المقياس ) . مضمون و مفاد اين تعبير همانست كه طول مقياس بقدر ربع قطر دائره باشد .

شيخ بهاءالدين عاملى در تشريح الافلاك گفته است كه اندازه مقياس قريب به ربع قطر دائره باشد([ . و تنصب على مركزها مقياسا على قوائم يقارب ربع قطرها ) .

و فاضل بيرجندى در شرح زيج الغ بيك , و ملامظفر گونابادى ( جنابذى ) در رساله قبله تفصيل داده اند به اين عبارت : ليكن عادت به آن جارى شده است كه طول آن را در زمستان بقدر ربع قطر دائره كنند و در تابستان ثلث قطر دائره .

بيان :

كسانى كه اندازه مقياس را ربع قطر دائره گفته اند بدين نظر است كه در اكثر آفاق معموره ظل آن داخل دائره مى شود و آن را مدخل و مخرج خواهد بود .

قيد اكثر را از اين روى آورديم كه در همه آفاق شمالى هرگاه شمس در منقلب شتوى بود ظل مقياس داخل دائره نمى شود . مثلا در عرض چهل درجه