دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٤٥ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

گاهى مقيم يافتند و گاهى متحرك , و در حركت هم گاهى بسوى مشرق روند و دوباره بسوى مغرب بر مى گردند , و گاهى بسوى مغرب رهسپارند و دوباره بسوى مشرق بر مى گردند , و همواره به همين سان كه بدين سبب آنها را( خمسه متحيره) ناميده اند .

مزيدا اين كه به استثناى شمس , شش كوكب ديگر را عرض شمالى و جنوبى است كه گاهى در شمال منطقة البروج اند , و گاهى در جنوب آن , و گاهى بر نفس منطقة البروج اند كه در اين صورت اخير مانند شمس بلاعرض اند . زيرا كه شمس هميشه در سطح عظيمه منطقة البروج است , لذا اين عظيمه را( دائره شمسيه) نيز گويند . لاجرم در هيئت مجسمه براى تحصيل و تنظيم اين امور , مبادى حركات أعنى افلاك مجسم را بر نظم و نضد خاصى چنان تصور كرده اند و ترتيب داده اند كه به تعبير گرانقدر و رسا و شيواى فاضل قوشچى در شرح فصل دوم از مقصد دوم تجريد الاعتقاد :

( و كفى بهم فضلا أنهم تخيلوا من الوجوه الممكنة ما تنضبط به أحوال تلك الكواكب مع كثرة اختلافاتها على وجه تيسر لهم أن يعينوا مواضع تلك الكواكب و اتصالات بعضها مع بعض في كل وقت أرادوا بحيث تطابق الحس و العيان مطابقة تتحير فيها العقول و الأذهان . و من تأمل في أحوال الأظلال على سطوح الرخامات شهد أن هذا لشى ء عجاب , و أثنى عليهم بثناء مستطاب) .

آن كه در علم شريف هيأت ورزيده است و بدان آشناى كامل است در مى يابد كه اين گفتار بلند علاءالدين ملاعلى قوشچى , رئيس و مدير رصدخانه سمرقند , و مصنف و شارح زيج الغ بيكى را چه ارج و پايه است . و براستى جاى آن دارد و شايسته آنست كه يك تابلو شود . اين است منطق اصيل و قويم يك انسان قوى در علوم فلسفى و رياضى و هيوى .

قوشچى گويد :

([ فضل اين دانشمندان و انديشمندان فلكى همين بس كه در ميان راههاى گوناگون احتمالات ممكن براى ضبط احوال كواكب با همه اختلافات احوال