دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٣٥ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

مى نمايد .

با محقق بودن قوه جاذبه زمين نيازى براى اثبات فلكى مجسم به نام محدد الجهات نيست .

اما اثبات افلاك براى حركات مختلف كواكب كه در كتب فلاسفه آمده است , حقيقت امر اين است كه مأخذ عقيدت آنان , فرضيه افلاك مجسمه اهل هيئت است كه به تفصيل گفته آيد .

فلك دوم :

اما فلك در كتب هيئت و نجوم , مدارات و دوائر است , و عالم رياضى به غير آن نظر ندارد , لذا در كتب اساطين فن كلمه فلك اطلاق بر دوائر عظام و اضافه بدانها شده است . مثلا به جاى اين كه بگويند دائره نصف النهار , مى گويند فلك نصف النهار . ابوريحان بيرونى كه استاد مختص در فن است در اول باب سوم مقاله نخستين قانون مسعودى - كه مجسطى اسلامى است - گويد( : الدائرة و الفلك اسمان يتعاقبان على موضع واحد فيتبادلان) . . . ( ج ١ - ط حيدرآباد كن - ص ٥٤ ) . بلكه اطلاق فلك در روايت بر دائره نصف النهار شده است كه نقل آن در پيش است .

و نيز بيرونى در همان قانون در خواص عروض آفاقى كه از تمام ميل اعظم بيشرند و لكن هنوز به ربع دور نرسيده اند . فرمايد( : و يحصل للشمس في كل دور ارتفاعان في فلك نصف النهار أصغر و أعظم) . . . كه به نص صريح فلك را بر دائره نصف النهار اطلاق كرده است ( قانون مسعودى - ج ٢ - ص ٥٣٥ ) .

و همچنين در باب هفتم مقاله دهم آن گويد :

( إن صاحب العلم الرياضى يبين عن مواجب الدوائر و الحركات الموجودة فيها , و هى خطوط مجردة , و لذلك لا نتحرز فيها عما يولده تقاطع الأجسام من التمانع عند الحركات) . . . . ( ج ٣ - ص ١٣١٤ )

پس بيرونى در اين موضع قانون نيز تصريح فرموده است كه دانشمند رياضى را خطوط مجرد از افلاك مجسمه كفايت است , و اين خطوط مجرد همان صرف