دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٨ - دستور عمل به دائره هنديه

منتصف هر يك خطى كشند كه به مركز دائره گذرد آن خط , خط نصف النهار است كه آنرا خط زوال نيز گويند .

و چون خط نصف النهار را از دو جانب به محيط دائره هنديه اخراج كنند , آن نقطه تقاطع خط زوال با محيط دائره كه در جانب جنوب بود , نقطه جنوب باشد , و نظيرش در جانب شمال نقطه شمال .

و چون خطى ديگر از مركز قاعده مقياس بر خط نصف النهار قائم گردانند , آن خط مشرق و مغرب باشد , لذا فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است .

و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره هنديه , در جانب شرق , مشرق اعتدال بود , و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره , در جانب غرب , مغرب اعتدال بود , و آن را خط اول سموت نيز گويند بدين سبب كه در تحت دائره اول السموت و فصل مشترك ميان سطح دائره اول السموت و افق نيز مى باشد .

تبصره :

فاضل بيرجندى در شرح زيج الغ بيك و در شرح تذكره خواجه طوسى گويد : خط اول سموت , فصل مشترك ميان دائره اول السموات و افق است , و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت , فصل مشترك ميان دائره اول السموت و افق است , و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت , فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است . و اين هر دو قول صحيح است و اختلاف لفظى است زيرا كه خط مشرق و مغرب در صفحه دائره هنديه به منزلت خط استواء است , و آن در سطح معدل النهار است , منتهى اين كه به قول بيرجندى , خط مشرق و مغرب فصل مشترك دو سطح قائم بر يكديگر مى باشد كه يكى اول سموت و ديگرى افق است , و به قول قوشچى آن خط فصل مشترك دو سطح مايل از يكديگر مى باشد يكى معدل النهار و ديگر افق غير استوائى است , و لازم نيست كه خط فصل مشترك بايد بين دو سطح قائم بر يكديگر باشد كما لا يخفى على الخبير .

و بالجمله خط مشرق و مغرب فصل مشترك بين دائره اول السموت و معدل النهار و افق است فتبصر .

تبصره :

خط فصل مشترك مذكور بايد از مركز زمين بگذرد كه مركز همه دوائر عظام است , نه از مركز دائره در سطح زمين , و لكن چون نصف قطر زمين را در اين