دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٤٨ - تحصيل خط زوال از دائره هنديه

ديگر نيك هموار گردد در كتب فن راجع به ميزان مستوى بودن سطح مذكور فرموده اند : زمين را هموار كنند بر وجهى كه اگر آب بر آن ريزند از همه جوانب برابر سيلان كند , و يا اگر بندقه اى يا قدرى زيبق بر آن وضع كنند مرتعش نگردد و ميل به هيچ طرف نكند . اين سطح مستوى بهيچوجه قاطع دائره افق نيست بلكه بمنزلت دائره افق است كه موازى با آنست . در بيان آن گوييم :

بدان كه شكل چهاردهم مقاله يازدهم اصول اقليدس اين است كه هرگاه يك خط بر دو سطح عمود بود آن دو سطح باهم متوازى خواهند بود , پس از آن بر اين حكم اقامه برهان كرده است ( كل سطحين كان خط واحد عمودا عليهما فهما متوازيان . . . ) . و بهمين شكل عكس حكم آن نيز مبرهن مى گردد , يعنى هرگاه دو سطح باهم متوازى باشند خطى كه بر يكى از آن دو عمود بود بر ديگرى نيز عمود خواهد بود .

چون اين دو حكم اصل و عكس شكل مذكور دانسته شد گوييم : چون خيط شاقول بر سطح قاعده گونيا عمود است و سطح آن موازى با سطح زمين است , لاجرم به حكم عكس شكل مذكور خط شاقول عمود بر سطح زمين خواهد بود .

و چون اثقال بالطبع يا بجاذبه ارض بر سمت خط عمودى مايل به مركز يعنى كره ارض اند , خيط شاقول عمود بر سطح افق خواهد بود , پس به اصل شكل نامبرده اين سطح موزون , موازى سطح افق حقيقتى و داخل در سطح حسى بود و هو المطلوب .

محض آگاهى عرض مى شود كه درس چهل و يكم كتاب ما( دروس معرفة الوقت و القبله) در ترسيم دائره هنديه است , در آن درس ( ص ٢٧٢ ط ١ ) چهار شكل از صور گونيا ترقيم شده است , و مطالب ديگر نيز در آن درس و چند درس پس از آن در مسائل مبتنى بر دائره هنديه بحث شده است , و در اين دروس هيئت اگرچه آن مسائل و مباحث با بيانى بيشتر و شيوه اى شيرين تر تحرير مى شود , و لكن بهتر آنست كه هم اكنون به كتاب ياد شده بعنوان تحقيق و تمرين مسائل نظر داشته باشيد .