دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨١٦ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

جهت قبله در آن اماكن مى باشد .

از اشاراتى كه در سياحتنامه هاى مسلمانان در قرن ٩م آمده است بعضى احتمال داده اند كه استعمال قطب نما در آن زمان نزد آنان متداول بوده است . از اين گذشته قديمترين متنى كه مسلما " در آن اشاره به قطب نما آمده است از عوفى است كه در باب بيستم از قسم چهارم جوامع الحكايات ( ٦٢٥ ه . ق , ١٢٢٨ ب . م ) , در ذكر اشياء عجيب مى گويد :

( مؤلف اين مجموع مى گويد : كه وقتى من در دريا نشسته بودم , ناگاه بادى صعب از مكمن امر غيب برخاست , و ابرى سياه روى هوا را بپوشيد , و افواج امواج متراكم و متلاطم گشت , و دريا در جوش آمد , و اهل كشتى در خروش آمدند , و معلم كه دليل بود راه غلط كرد , در حالى آهنى مجوف برون آورد بر هيئت ماهى , و آن را در طاسى آب انداخت و بگردانيد , و بر سمت قبله ساكن ميشد , و دليل بر آن سمت رفتن گرفت . و بعد از آن تعرف آن حال كردم , گفتند كه خاصيت سنگ مغناطيس است كه چون او را به قوت در آهن مالى چنان كه اثر او بر آهن بماند , آن آهن جز بر سمت قبله نايستد . و چون اين معنى امتحان كردم چنان بود . و كيفيت اين خداى داند , و هيچ عاقل بر سر آن نرسد) .

در كتابى به نام كنز التجار ( ٦٤٠ ه . ق ) از مؤلفى به نام( قبجقىjaqi ) qaba , شرح كاملى از قطب نما و استعمال آن در مديترانه آمده است .

دريانوردان مسلمان قطب نما را بوصلهbusola ) ) مى خواندند كه مأخوذ از بوسولا [ ( bussola ) نام ايتاليائى قطب نما] است . اما به گفته جورج پرسى بجزP ) jorj persi baj , ١٨١٥ - ٨٨ ) , مستشرق انگليسى و مؤلف يك لغت نامه انگليسى به عربى , نام بوصله در ميان ملاحان درياى مديترانه متداول بوده و به ندرت در درياهاى مشرق به كار مى رفته است , در بحر احمر , قطب نما را بيت الابرة[ ‌ خانه سوزن ( عقربه] ( , و در خليج فارس آن را قبله نما مى خواندند .

شايد بتوان گفت كه نخستين خبر موثق از استعمال قطب نما از چين ( ح ١١٠٠ ) , از عالم اسلام ( ١٢٢٨ ) , و از اسكانديناوى ( ح ١٢٥٠ ) است , و نخستين خبر موثق از