دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٤٨ - عدم امكان تحصيل سمت قبله در عرض

درس ٩٢ : كلامى با جناب علامه نراقى و علامه كابلى قدس سرهما

مرحوم نراقى در بحث قبله مستند , در تعيين قبله مواضعى كه با مكه در جهت و عرض متحدند , از دائره هنديه فرموده است :

( و إن اتحدا عرضا فقط فعد من نقطة المغرب إلى الشمال بقدر العرض إن زاد طول البلد , و من نقطة المشرق اليه بقدره إن نقص , فالخط الواصل بين مركز الدائرة , و منتهى الأجزاء العرضية على صوب القبلة) .

مبدأ طول در قبله مستند به همان روش سلف , آخر عمارت در جهت غرب است . اين روشى پسنديده بود كه هم طول بلاد بر يك نهج مستقيم أعنى فقط بر زيادت , محسوب مى شد كه براى جمعيت خاطر محاسب دخلى به سزا دارد , و هم اين كه ارضى و سماوى مماثل هم مى باشند , زيرا مبدأ طول كواكب اول حمل بر توالى از مغرب به مشرق است , به تفصيلى كه در دروس اوائل به خصوص در درس چهلم گفته آمد .

مفاد كلام صاحب مستند اين است كه اگر بلد و مكه فقط در عرض و جهت اتحاد داشته باشند نه در طول - زيرا مقصودش از كلمه فقط اين است كه اتحاد در طول خارج شود نه متحد در جهت - اگر طول بلد زائد بر طول مكه باشد - يعنى بلد در جانب شرقى مكه باشد - از نقطه مغرب به شمال به قدر عرض بشمار , و اگر طول بلد كمتر از طول مكه است - يعنى بلد در جانب غربى مكه است - از نقطه مشرق به شمال به قدر عرض بشمار , خط واصل بين مركز دائره هنديه و نقطه محيط آن كه منتهاى اجزاى عرضيه است خط سمت قبله است .