دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٦ - اندازه مقياس در دائره هنديه

تا عرضى كه ظل مقياس داخل دائره مى شود و بدان مى توان عمل كرد , از اين روى مقياس را به ربع قطر دائره تقدير كرده اند .

علاوه اين كه اگر مدخل و مخرج ظل در دائره هنديه , در زمان قرب شمس به افق و يا قرب آن به نصف النهار بود , اگرچه در منقلب صيفى باشد باز عمل دقيق نخواهد بود , ولى چون مقياس بقدر ربع قطر دائره باشد در حق آن خير الامور اوسطها صادق است . و مع ذلك خالى از تأمل نيست , و وجه تأمل اين كه بنابر دقت عمل , چون مقياس به قدر ربع قطر دائره باشد اگرچه در اغلب آفاق معموره درست درآيد و لكن همه آفاق را شامل نمى شود زيرا كه در آفاق كثير العرض دخول و خروج ظل در وقت نصف النهار بوقوع مى پيوندد .

شيخ بهائى بدينجهت فرمود كه قريب بربع قطر دائره باشد تا شامل اكثر آفاق شود چه در منقلب صيفى و چه در منقلب شتوى چنانكه در( حبل متين) پس از آن كه حرف علامه حلى را از منتهى نقل كرده است كه( : يكون نصف قطر الدائرة بقدر ضعف المقياس) تصريح فرمود كه :

ما ذكره - طاب ثراه - من كون المقياس بقدر ربع قطر الدائرة ليس مطردا في كل البلاد , اذ ربما يجب في بعضها أن يكون اقصر من ربع القطر ليتم العمل كما إذا كان عرض البلد اربعين درجة و دقيقتين مثلا فان المقياس المساوى طوله لربع قطر الدائرة لا يدخل ظله في الدائرة اصلا في ذلك البلد عند كون الشمس في اول الجدى بل لابد أن يكون اقصر من الربع كما لايخفى على من نظر في جداول الظل .

راقم گويد از بيانى كه تقديم داشته ايم دانسته شده است كه كلام علامه در اكثر آفاق مطرد است و همچنين مراد بيرجندى از تفصيلى كه ذكر كرده است معلوم مى گردد . و نيز مقصود ابوريحان از قيد , بمنقلب شتوى دانسته مى شود زيرا اندازه مقياس تا حدى باشد كه در نصف النهار افقى ظل مقياس در منقلب شتوى داخل دائره شود در روزهاى ديگر كه ارتفاع شمس بيشتر است بطريق اولى داخل در دائره خواهد شد . اين بود بيانى باختصار كه در پيرامون تعبيرات دانشمندان نام برده عرضه داشته ايم و الحمد لله رب العالمين .