دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٥٢ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

اختلاف حركات تصوير شده است , در طبيعيات فلسفه افلاك مجسمه حقيقى و آسمانهاى جسمانى واقعى تلقى شده است . و فلك را جسم شفاف مى دانند كه حاجب ماوراى خود نيست , چنان كه همه كواكب ثوابت و سيار مرئى اهل زمين مى گردند .

افلاك مجسم بطور كلى نه فلك اند , و بعد از تجزيه بيست و چهار فلك مى شوند . فلك نهم را فلك حركت اولى دانسته اند , و فلك هشتم را فلك حركت ثانيه ثوابت , و هفت فلك كلى ديگر را براى حركات گوناگون هفت كوكب سيار . هر يك از اين هفت فلك كلى بدين گونه تجزيه مى شود : زحل و مشترى و مريخ و زهره هر يك را سه فلك است , و شمس را دو فلك است , و هر يك از عطارد و قمر را چهار فلك , كه مجموع بيست و چهار فلك است , ده فلك موافق مركزند - يعنى مركز آنها با مركز زمين يكى است - , و هشت فلك خارج مركز كه مركز آنها خارج از مركز زمين است , و اوج و حضيض كوكب , از اين فلك خارج مركز است . و شش فلك تدويرند , به تفصيلى كه در( دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى) با تمام جهات اطراف و ابعاد بحث , تقرير و تحرير كرده ايم .

بعد از آن كه در طبيعات فلسفه , افلاك مجسمه را به معناى واقعى آن تلقى كرده ان د و آسمانهاى جسمانى را تقبل نموده اند , با ضميمه آن به مسأله دو جهت علو مطلق و سفل مطلق و تمسك به محدد الجهات - بدان نحو كه در صدر اين رساله بيان كرده ايم - سخن امتناع كون و فساد و خرق و التيام افلاك را پيش كشيدند به تفصيلى كه شيخ رئيس در فصل شانزدهم نمط دوم اشارات و خواجه طوسى در شرح آن بيان فرموده اند( : اشارة : الجسم الذى في طباعه ميل مستدير يستحيل أن يكون في طباعه ميل مستقيم) . . . , و لكن دانسته شده است كه اصل تخيل و سرگذشت افلاك مجسمه چگونه بوده است .

دانشمندان زمان ما با اين كه قائل به افلاك مجسمه نيستند و اصل آن را منكرند , به وجهى حركات كواكب را توجيه كرده اند كه نتيجه وجود افلاك مجسم را قائل اند .