دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٣٩ - دائر و ساعات مستوى و معوج

قوس الليل است و سيصد و شصت درجه است چون به بيست و چهار قسم متساوى كنند هر قسمتى پانزده درجه بود , پس اگر دور را بر پانزده قسمت كنند خارج قسمت بيست و چهار بود كه عدد ساعات تمام شبانه روز است پس از قسمت قوس النهار بر پانزده عدد ساعات مستوى روز حاصل شود زيرا كه نسبت اجزاء چون نسبت اضعاف است .

غرض اينكه هر پانزده درجه قوس نهار يا قوس ليل را يكساعت زمانى مى گيرند كه حركت يكدوره به بيست و چهار قسم متساوى منقسم مى گردد و هر قسم پانزده درجه فلكى است كه عبارت از يكساعت زمانى است . لاجرم در اين قسمت مقدار عدد ساعات روز و شب به بلندى و كوتاهى هر يك متفاوت مى شود ولى مقدار اجزاى ساعات يعنى درجات آنها ثابت و همواره باهم برابرند .

اما ساعات معوج اين است كه هر يك از قوس نهار و قوس ليل را مطلقا يعنى در همه روزها و شبهاى سال - چه مثلا اول سرطان باشد كه روز آن در آفاق شمالى بلندترين روزها است و شب آن كوتاه ترين شبها , و چه اول جدى باشد كه بعكس روز آن كوتاه ترين روزها و شب آن شب يلدا است - به دوازده قسم كنند و آن اقسام را ساعات معوج گويند . لذا درجات ساعات معوج به حسب بلندى و كوتاهى روز و شب متفاوت مى گردد , ولى عدد ساعات كه دوازده است هميشه ثابت است . مثلا مطابق محاسبه درس شصت و هفتم نهار اطول قم بحسب ساعت مستوى چهارده ساعات و بيست دقيقه است , و بحسب ساعات معوج دوازده ساعت است كه اجزاى هر ساعت يعنى درجات آن در حدود هفده درجه است .

و چون اجزاى هر ساعت مستوى بطور ثابت پانزده درجه است , بخلاف اجزاى ساعات معوج كه گاهى پانزده درجه است و گاهى بيشتر از آن و گاهى كمتر از آن وجه اتصاف آن به استواء , و اتسام اين به اعوجاج دانسته مى شود . پوشيده نيست كه تساوى اجزاى ساعت مستوى و معوج در هر دور شمسى در دو شبانروز خواهد بود , يكى در اول حمل و ديگرى در اول ميزان .