دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٥٤ - از دائره هنديه به طريق معهود

آنگاه به عرض منتصف ظل و به طول استقامت آن بايد خطى اخراج شود , و وسط خط را مركز قرار داد و بر آن دائره اى رسم كرد كه خط مذكور قطر آن دائره شود . و دائره را از نقطه تقاطع دائره با خط در جهت قمر به اجزاى دائره كه ٣٦٠ درجه است به اقسام متساوى قسمت بايد كرد .

بعد از آن ما بين مبدأ خسوف و نصف نهار مكه را به دائر بايد تحويل نمود . و دائر قوسى از مدار يومى كوكب است محصور ميان دائره افق و مركز كوكب . آنگاه دائر را به ساعات و دقائق زمانى بايد تبديل نمود و طريق آن اين است كه هر يك درجه فلكى را چهار دقيقه زمانى بايد اخذ كرد و به همين نسبت هر پانزده درجه فلكى را يك ساعت زمانى , زيرا يكدوره فلكى كه سيصد و شصت درجه است بيست و چهار ساعت زمانى است .

پس از اين اعمال در حالى كه رو به سوى قمر , ابتداء از نقطه تقاطع نامبرده , از اجزاى دائره بقدر قوس دائره به سوى يمينت يعنى به سوى جهت حركت قمر مى شمار ى , اگر مبدأ خسوف قبل از وصول قمر به نصف نهار مكه است , و به سوى يسارت يعنى به سوى خلاف جهت قمر مى شمارى اگر مبدأ خسوف بعد از وصول قمر به نصف نهار مكه است , به آن جزء از اجزاى محيط دائره كه رسيده اى خطى مستقيم از مركز دائره بدان جزء اخراج مى كنى اين خط در سطح دائره نصف نهار مكه است , چه اينكه دوائر انصاف نهر جميع مواضع مار به سمت رأس عرض تسعين اند .

لا يخفى كه خط ظل در سطح دائره ميلى است كه در حين ابتداى خسوف مار به مركز قمر و به حركت قمر متحرك است تا زمان وصول قمر به دائره نصف نهار مكه , منطبق بر دائره نصف نهار مكه مى گردد , و حكم خطى كه در سطح دائره ميل است نيز همين است كه كأن اين خط نيز متحرك است تا اينكه بر خط نصف نهار مكه منطبق مى گردد , و اين خط سمت قبله است . و اما تحصيل قوس سمت قبله و قوس انحراف قبله تعذر تام دارد .

تبصره :

در آغاز اين درس گفته ايم كه([ : اشكل مواضع در تعيين سمت قبله