دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦٨ - شاخص مخروطى و صفيحى

چند سطرى از رساله( تعيين سمت قبله مدينه) را كه رساله ششم يازده رساله فارسى مطبوع است نقل مى كنيم : يكى از امورى كه پس از تعيين قبله مدينه به اعجاز رسول الله - صلى الله عليه و آله و سلم - ذكر آن اهميت بسزا دارد تعيين زوال ظهر به دستور آن حضرت است . براى تعيين خط نصف النهار راههاى گوناگون با إعمال قواعد هيوى و هندسى و آلات رصدى است كه اكنون به يك راه آن با بكار بردن دائره هنديه آشنا شده ايم . اما رسول اكرم ( ص ) در مدينه مسجد ساخت , اعنى بناى ديوار مسجد پيغمبر به دستور آن حضرت بود كه ديوار طرف غرب را درست محاذى دائره نصف النهار يعنى در سطح آن بناء نهاد , و به مردم تفهيم كرد تا زوال ظهر را بدان نحو كه تقرير كرده ايم از روى آن تشخيص دهند . جناب استاد علامه ذوالفنون آية الله العظمى شعرانى روحى فداه در كتاب راه سعادت در اين موضوع فرموده است :

[ ديگر از معجزات حضرت پيغمبر - صلى الله عليه و آله و سلم - آنست كه در مدينه مسجد ساخت و محراب آن را به جانب كعبه كرد و درست آمد بى آن كه وسائل نجومى بكار برد . و نيز اوقات نماز را روى سايه ديوار مسجد بطرز بديعى معين فرموده است كه بعد از اين در رياضيات قديم و زيج ها تعيين اين ظل بسى به كار آمد و به استخراج آن همت گماشتند .

توضيح آن كه ديوار مسجد پيغمبر , درست محاذى دائره نصف النهار بود , و هر ديوار كه چنين باشد در همه فصول سال چون سايه آن برگردد به طرف مشرق ظهر مى شود . و امروز هم در رصدخانه هاى فرنگستان مانند گرينويچ و پاريس ديوارى به آن طرز مى سازند و گويند بهترين وسيله تعيين ظهر حقيقى آن است . پس تعيين ظهر در مسجد پيغمبر ( ص ) بهترين طريقه بود كه امروز علماى اروپا به كار مى برند] .

اين بود قسمتى از عبارت استاد در پيرامون ديوار مسجد مدينه و ظل آن . باز مباحثى در پيرامون آن در پيش داريم كه متفرع بر دانستن مسائل ظل است .

تبصره :

در آخر درس ٩٤ گفته ايم كه([ نظر ما در تقريبى بودن عمل به دائره