دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٥٠ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

مساحيه است در نقض آن شبهت و رد آن عقيدت بسى ناچيز و تهى دست باشند , و هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقرير دليلى نتوانند نمود , و اين معنى مايه طعن ايشان نشود زيرا كه حركت مرئيه را چه از ارض دانند و چه از سما شناسند و در هر حال به صناعت ايشان زيانى نرساند , و اگر دفع آن شبهت در حيز امكان آيد و در آن باب ياراى دم زدن باشد به افكار و انظار طبيعيين فلاسفه منوط است]( .

اين بود عبارت آن جناب در ترجمت عبارت بيرونى .

نظر ما از نقل عبارت بيرونى چند مطلب است :

يكى اين كه پيشينيان قائل به حركت وضعى و انتقالى زمين بوده اند , و كپرنيك و گاليله بدان متفرد نبوده اند .

مطلب دوم اين كه مهندسان و علماء هيأت , اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيه است كه در هيأت به افلاك رياضى اكتفاء كرده اند .

سوم اين كه حركت و سكون ارض يك مسأله طبيعى است , و اثبات هر يك از آن دو و رد ديگرى به افكار و انظار طبيعيين فلاسفه منوط است .

مطلب چهارم اين كه عقيدت بر حركت زمين سخت استوار است , بلكه امروز از بديهيات است و شايد ديروز هم چنين بود , جز اين كه بعد عهد منسى است .

پنجم اين كه حركت مرئيه را چه از ارض دانند و چه از سما شناسند در هر حال بصناعت ايشان زيان نمى رساند . هيوى بايد در مرصد زمين , را ساكن فرض كند آنگاه حركات كواكب را برگرد زمين با آلات رصدى بدست آورد .

مثلا " آفتاب از افق مقدارى برآمده است و ما مى خواهيم ارتفاع آن را در آنگاه بدانيم , و يا قوسى را كه از مطلع آن تا آنگاه پيموده است كه در اصطلاح اين فن اعنى علم هيأت آن را( دائر) گويند ( زيج بهادرى - ط هند - ص ٨٥ ) بدست آوريم تا بدانيم كه به حسب ساعت زمانى چه مقدار از روز برآمده است ؟ اسطرلاب را مثلا " در دست مى گيريم و مقدار قوس ارتفاع يا دائر را از افق زمين ساكن مفروض تحصيل مى كنيم , كه در هنگام عمل بايد زمين را ساكن فرض