دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٤٣ - دائر و ساعات مستوى و معوج

دائره نصف النهار كه با معدل النهار در - ه - تقاطع كرده است و - و - را شمس . غرض ما اين است كه چون نقطه - ه - از معدل النهار يكدوره سير كند و دوباره بهمان نقطه تقاطع معدل با دائره نصف النهار برسد , شمس از نقطه - و - بحركت خاصه خود بتوالى قوس - و ر - را سير كند . ( حركت وسطى شمس در شبانروز بمحاسبه زيج بهادرى نطح يط مط - عه است ) ( ص ٤١٠ ط ١ ) . و آنگاه مدت يكشبانه روز بتمام صورت پذيرد و وقوع يابد كه - ر - بدائره نصف النهار برسد , يعنى مدت يكشبانه روز عبارت است از يكدوره حركت معدل النهار بعلاوه قوسى از معدل النهار كه با - و ر - اعنى قوس حركت خاصه شمس سير كرده است . و بتعبير اخصر مقدار يكشبانه روز در معموره هميشه زياده بود از يكدوره معدل النهار بمقدار مطالع قوسى كه آفتاب در آن شبانه روز بحركت خاصه قطع كرده باشد . لاجرم اين مقدار زيادت قوس معدل النهار را كه پس از سير دوره كامل آنست بايد در مقدار ساعات مستوى و معوج ملحوظ داشت , و گرنه طريق مذكور در استخراج قوس النهار و عدد ساعات تقريبى است نه تحقيقى . طريق تحصيل قوس النهار تحقيقى را بتحقيق در پيش داريم .

خواجه طوسى در باب بيست و هفتم زبده در مقدار ساعات مستوى و معوج , مراعات قوس زيادت شده كرده است . عبارت زبده كه شامل بعضى از مطالب ديگر نيز هست شايان نقل است . مطبوع زبده سخت مغلوط و نامطبوع است , ما آن را با عرض بر نسخه اى مخطوط از آن تصحيح كرده نقل مى نماييم :

([ مدت شبانروز منقسم شود بمدت روز و مدت شب . و قوسى از معدل النهار كه مبدأ آن نقطه اى باشد كه با آفتاب بر افق شرقى باشد و نهايت آن نقطه اى كه بوقت رسيدن آفتاب بافق غربى هم بر افق شرقى باشد آن را قوس النهار خوانند و آن مقدار روز بود , و باقى از مقدار شبانروز يعنى قوسى از معدل النهار كه مبدأ آن نقطه اى باشد كه وقت رسيدن آفتاب بافق غربى بر افق شرقى باشد مقدار شب بود و آن قوس الليل باشد . و در عرف شبانروزى بيست و چهار ساعت است , اما ساعات را دو اعتبار است :