دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٦ - ظل مبسوط و منكوس

پيش از رسيدن خورشيد به ميل اعظم ( كه در آنوقت ميل شمالى شمس برابر با عرض مكه است به تفصيلى كه در شماره دوم درس سى و دوم , و درس پنجاه و سوم گفته آمد ) پس از آن ( در افق مكه ) ظل جنوبى حادث مى شود ( زيرا كه شمس در وقت رسيدنش به وسط سماء در جهت شمال مكه مكرمه خواهد بود ) و همچنين تا شمس به ميل اعظم خود برسد , بلكه بعد از رسيدنش به ميل اعظم تا دوباره ميل آن به مقدار عرض مكه شود همواره ( در اول ظهر ) ظل شاخص جنوبى , و شمس شمالى خواهد بود , و چون دوباره ميل شمالى شمس با عرض مكه برابر گردد باز ظل شاخص هنگام ظهر معدوم مى گردد ( زيرا كه شمس در وسط سماء به سمت رأس مى رسد ) .

ضابطه آنچه گفته ايم اين كه ( اين ضابطه از درس سى و يكم تا درس سى و پنجم به تفصيل تحرير شده است ) هر افقى كه عرض آن فزونتر از ميل اعظم است ظل شاخص در آن افق معدوم نمى شود ( خواهد عرض بلد با ميل شمس در جهت موافق باشد , و خواه مخالف , مانند افق قم در همه ايام سال ) بلكه در وقت زوال شمس مقدارى از ظل مى ماند , و اين بقيت ظل به حسب دورى و نزديكى شمس از سمت رأس أهل آفاق , در زيادت و نقصان مختلف است ( يعنى آن افقى كه عرض آن بيشتر است بقيت ظل آن بيشتر از عرض كمتر است ) . و آن افقى كه عرض آن مساوى با ميل اعظم است ( در صورت اتفاق جهت ) ظل شاخص در هر دوره شمسى , يك روز كه آن اطول ايام سال شمسى است معدوم مى گردد ( شماره ٣ درس ٣٢ ) . و آن افقى كه عرض آن كمتر از ميل كلى است - مانند مكه و صنعاء - سايه شاخص در هر دوره سال شمسى , دو روز معدوم مى گردد ( يعنى در دو روز هنگام رسيدن مركز جرم شمس به دائره نصف النهار , ظل مبسوط معدوم مى گردد - شماره دوم درس ٣٢ ) زيرا كه شمس در آن دو روز تا به دائره نصف النهار رسيده است در سمت رأس اهل آن افق است , روزى كه شمس صاعد است ( و ميل آن به مقدار عرض بلد است و در جهت نيز موافق ) و همچنين روزى كه هابط است ( و ميل آن به اندازه عرض افق مفروض , و در جهت نيز