دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨١٥ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

داد و مجموعه آنها را در جعبه اى گذاشت و روى آن سرپوش شفافى قرار داد . اين سرپوش داراى درجات و تقسيم بنديهايى بود , و عضاده اىAli dade نيز روى آن گذاشته بودند , و دستگاه جديد همانست كه امروز عرفا " قطب نماى ملاحان ناميده مى شود . اين دستگاه بعد از اين دريانوردان را به مؤثرترين وجهى در داخل درياها راهنمائى مى كرد و آنان را مجاز مى داشت كه به سوى مجهولات روى آورند و در واقع اكتشاف آن , دوران مسافرتهاى بزرگ دريائى را افتتاح كرد]( . ( ط ١ - ص ١٥٣ - ١٥٦ )

در دائرة المعارف فارسى ياد شده در آغاز درس]( ١١٠ )] در تاريخچه قطب نما آمده است كه :

([ بدرستى دانسته نيست كه در چه زمان و در چه مكان كشف شده كه يك عقربه مغناطيسى كه بتواند به آزادى در صفحه افقى حركت كند در امتدادى نزديك به امتدادج - ل ( جنوب و شمال ) قرار مى گيرد . بعضى اين اكتشاف را به چينى ها نسبت داده اند . روايتى هست كه امپراطور هوانگ تىHwaNg - ti ) ) , كه در ٢٦٣٤ ق . م ميزيست , ارابه اى ساخت كه به وسيله ميدان مغناطيسى زمين در جهت جنوب حركت مى كرد , و به راهنمائى آن در هواى غبارآلود لشكر خود را به جانب دشمن رهنمون شد .

همچنين گويند ماركوپولو ( ١٢٥٤ ؟ - ١٣٢٤ ؟ ) سياح معروف ايتاليائى در بازگشت از سفر چين قطب نمائى همراه آورده بود .

بعضى معتقدند كه مسلمانان قطب نما را از چينيها اخذ كردند , و به وسيله آنان به اروپا وارد شد . ظاهرا " مسلمانان مشرق زمين به وسيله دريانوردان چينى با قطب نما آشنا شدند ( بين درياى چين جنوبى و بنادر خليج فارسى و غيره رفت و آمد فراوان بود ) , و در آغاز اسم خاصى براى آن نداشتند . از آنجا قطب نما به سوريه و بنادر درياى مديترانه در اروپا رسيد .

در جهتيابى با قطب نما , مسلمانان نوكى از عقربه را كه متوجه جنوب است به كار مى بردند , چون مكه درج ( جنوب ) اغلب اماكن سوريه است , اين جهت همان