دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٤٤ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

همانست كه پيشترك از نلينو نقل كرده ايم كه( : المدارات عند العرب هى الدوائر المتوازية لدائرة معدل النهار) .

و نيز خواجه در تذكره در تعريف دائره افق گويد( : دائرة الافق هي العظيمة الفاصلة بين الظاهر و الخفى من الفلك) . ملا عبدالعلى بيرجندى در شرح آن گويد ( : اعلم أن الافق الحقيقى ينصف كرة العالم) . . . . خواجه استاد الكل في الكل است و بيرجندى عالم خريت در صناعت هيئت و فنون رياضى است , هر يك مجموع عالم جسمانى را نسبت به زمين و اهل آن تعبير به( كرة العالم) كرده است , چنان كه ايشان و ديگر اساطين و اساتيد متبحر در علوم رياضى از آن تعبير به فلك هم مى كنند , و هر يك از دوائر عظام و مدارات كواكب را فلك مى نامند .

شواهد در اين موضوع بسيار است و بدانچه نقل كرده ايم كفايت است . اين تصريحات و اشارات موجب زيادت تبصر و انتباه طالب كمال در معرفت به موضوع علم شريف هيأت , و مسائل قويم متفرع بر آن , و سبب آگاهى وى به تفوه آراى فائل خواهد بود .

فلك چهارم :

اما هيئت مجسمه , حقيقت آن اين است كه در علم هيئت براى تسهيل تعليم و تقريب ذهن به واقع , تصوير شده است . در بيان آن بطور خلاصه گوييم كه ارباب ارصاد كواكب سبعه سياره - قمر و عطارد و زهره و شمس و مريخ و مشترى و زحل - را در افلاكشان اعنى مداراتشان گاهى دور از زمين يافتند و گاهى نزديك بدان . يعنى آنها را نسبت به كره ارض , اوج و حضيض است . و برخى از آنها را در هر دوره دو اوج و دو حضيض است . لفظ اوج معرب اوگ كلمه هندى است , يعنى دورترين نقطه فلك كوكب أعنى مدار آن از مركز زمين . حضيض مقابل اوج است كه نزديكترين نقطه فلك كوكب و مدار آن به مركز زمين است .

علاوه بر اين به استثناى شمس و قمر , پنج كوكب ديگر را نسبت به اهل زمين