دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٥٢ - از دائره هنديه به طريق معهود

درس ٩٣ : عدم امكان تحصيل سمت قبله در عرض ٩٠ درجه از دائره هنديه به طريق معهود

بحث از تحصيل سمت قبله عرض تسعين كه دو موضع قطب شمالى و قطب جنوبى زمين است , فقط فائده علمى دارد و براى تشحيذ ذهن مفيد است , زيرا كه از حيز تعلق تكليف خارج است .

چنانكه اسهل مواضع در امر قبله موضع مقاطر است , اشكل مواضع در تعيين سمت قبله عرض تسعين است به خصوص قطب جنوبى .

چون مدار نيرين و كواكب در عرض تسعين رحوى است , و طلوع و غروب حركت شبانه روزى در آنجا متمشى نيست , نقاط اربع مشرق و مغرب و شمال و جنوب در آن تعيين نمى شود . لذا از دائره هنديه تحصيل سمت قبله در عرض تسعين بطريق مرسوم امكان ندارد . زيرا كه در عمل بدائره هنديه بايد از دو نقطه مدخل و مخرج ظل , دو خط زوال و اعتدال و نقاط اربع جهات چهارگانه و سپس از اختلاف بين الطولين و بين العرضين ترسيم دو خط طولى و عرضى متقاطع يكديگر , سمت قبله تحصيل كرد و هيچيك از اين امور در عرض تسعين صورت پذير نيست .

مهره فن براى معرفت سمت قبله عرض تسعين به ارصاد فلكى مانند خسوف , تدبيرى علمى انديشيدند .

بيانش اينكه : انخساف قمر خواه كلى باشد و خواه جزئى به حسب اختلاف آفاق مختلف نمى گردد . يعنى اختلاف منظر و اختلاف عروض , مقدار جرم