دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٦٨ - مقدار مسافت يك درجه ارضى , و بين طولين از خسوف قمر

جانب قطب اندكى فرو رفتگى دارد . طول قطر استوائى آن در سطح استواء - كه از آن تعبير به قطر آن از مشرق تا مغرب كرده است - در حدود ٢٦ ميل بيش از طول قطر قطبى آنست كه طول آن از قطب شمال تا قطب جنوب آنست . كروى بودن زمين از قديم الدهر اتفاقى همه دانشمندان بوده است , اما فرو رفتگى دو جانب قطبى آن را اسحاق نيوتن در اوائل قرن هجدهم ميلادى بدست آورده است .

در درس ٤٦ به كروى بودن زمين , و تطامن دو جانب قطب آن اشارتى شده است . و در تذهيب همان درس آمده است كه در زمان اردشير بابكان , شكل زمين را بيضى و مقدار طول و عرض آن را ١٠٦٩ ميل مى دانستند .

آن كه فانديك گفته است( : و أما كيفية الوصول الى ذلك فمن متعلقات علم الهيئة) در كيفيت وصول به مقدار يك درجه فلكى ارض , و طول و عرض مساحت آن همانست كه از بنى موسى شاكر نقل كرده ايم , و به نحو مشابه آن نيز مقدار ياد شده بدست آيد كه از جامع بهادرى ذكر آن در پيش است .

اما در كيفيت وصول به كروى بودن آن أدله بسيارى اقامه كرده اند كه برخى از آنها را با مسائلى مبتنى بر كروى بودن ارض از درس ٤٦ تا ٥٠ حكايت كرده ايم .

ارسطو از ظل ارض بر صفحه قمر منخسف , به كروى بودن زمين انتقال يافت , زيرا كه شكل ظل بر چهره ماه منور مدور است , و فقط ظل كره مدور است , پس ارض جسم كروى است . و اين انتقالى شگفت است .

ابوريحان بيرونى در( افراد المقال في أمر الظلال) پس از نقل دليل مذكور گويد :

( وجودنا ذلك الظل في كسوفات القمر مستدير الحرف مع اختلاف وضع ذلك الفصل المشترك من طول الارض و عرضها يوجب الاستدارة , و ان نتو الجبال لا يؤثر فيها لصغرها بالقياس الى عظيم الارض) . ( ص ٢٩ - ط حيدرآباد )

وجود در عبارت بيرونى به معنى مصدرى آن يعنى يافتن است . و حرف - به فتح اول و سكون ثانى - به معنى طرف و كناره است . نتو بمعنى برآمدگى است .