دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٦٧ - بيان قوشچى در قوس ميان مدخل و مخرج كمتر از نصف دور

درس ٧٩ : بيان قوشچى در قوس ميان مدخل و مخرج كمتر از نصف دور

فاضل قوشچى را در شرح زيج الغ بيك در شرح و تفصيل شرط اخير كه قوس ياد شده ميان مدخل و مخرج رأس ظل مقياس كمتر از نصف دور باشد بيانى مفيد است كه نقل آن را مناسب ديده ايم و آن اين كه :

([ پوشيده نماند كه بناى صحت اين عمل بر آنست كه آفتاب را بر يك مدار ثابت تصور مى كنند , و شك نيست كه آفتاب به سبب حركت خاصه خود بر يكى مدار ثابت نمى ماند بلكه در هر آنى به مدارى ديگر منتقل مى شود , اما هرگاه كه شرائطى چند را رعايت كنند عمل از شائبه تقريب خالى تر گردد :

يكى آن كه قوسى كه ميان مدخل و مخرج ظل است از دائره هندى يعنى آن قوس كه از هنگام مدخل ظل تا هنگام مخرج ظل اجزاى آن در محاذات طرف ظل مى افتد به حسب هر آنى , كمتر از نصف دور باشد تا قوسى را كه دائر است از هنگام مدخل ظل تا هنگام مخرج ظل از موازات معدل النهار انحراف بسيار لازم نبايد چه مدار يومى آفتاب اگر در جنوب معدل النهار بود فصل مشترك ميان مدار و ميان افق در جنوب خط مشرق و مغرب باشد پس مادام كه آفتاب در نصف شرقى باشد تقاطع دائره ارتفاع او با افق كه آن را نقطه سمت گويند در ربع شرقى جنوبى باشد از دائره افق , و به اين سبب سمت ظل در مقابل اين ربع باشد از دائره هندى يعنى ربع غربى شمالى , و مادام كه آفتاب در نصف غربى باشد نقطه سمت در ربع غربى جنوبى باشد , و به اين سبب سمت ظل در ربع مقابل بود از دائره هندى يعنى ربع شرقى شمالى , پس ما بين مدخل ظل از ربع اول ,