دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٢ - دائره هنديه

سه نقطه تا قاعده سهم كه هر يك نصف قطر محيط عظيمه اند . و اگر خط سهم عمود بر سطح نباشد از او و از خطوط ملاقى با او در آنسطح بيش از دو زاويه متساوى پديد نخواهد آمد , پس چون سه زاويه متساوى با يكديگر پديد آمده است دانسته مى شود كه سهم مقياس بر سطح معمول موزون قائم است نه مائل .

همانطور كه در اين درس گفته ايم اگر مقياس عمود بر سطح موزون نباشد امر ظل باستقامت و استواء صورت نگيرد و مطلوب حاصل نگردد , زيرا كه هنگام رسيدن ظل در دو طرف زوال بدائره , نه دو ارتفاع شمس باهم مساوى خواهند بود و نه دو ظل .

علامه بيرونى در رساله( افراد المقال فى امر الظلال) از ابوالفرج بن هند اين دو بيت را نقل كرده است كه وى گفته است :

لنا ملك ما فيه للملك آلة *** سوى أنه يوم السلام متوج

اقيم لاصلاح الورى و هو فاسد *** و كيف استواء الظل و العود اعوج

يعنى ما را پادشاهى است كه هيچ نشانه شاهى ندارد جز اين كه روز سلام تاج بسر مى نهد . او را براى نيكو كردن كار مردم برپا داشتند و خود تباه است , چگونه سايه راست تواند بود با اين كه چوب آن - يعنى شاخص آن - كج است .

خلاصه چون خط مستقيم يعنى شاخص بر سطح مستوى چنان قائم بود كه با هر خطى بر آنسطح بزاويه قائمه ملاقى گردد بر آنسطح عمود خواهد بود .