دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٤٤ - دائر و ساعات مستوى و معوج

اعتبار اول آنكه مقدار شبانروز را بر بيست و چهار قسمت كنند هر يكى را از آن ساعتى خوانند , و باين اعتبار ساعات روز و شب متساوى باشند , مقدار هر ساعت از معدل النهار پانزده درجه و دو دقيقه و كسرى باشد و اين ساعات را ساعات مستوى گويند .

و اعتبار دوم آنكه قوس النهار را بدوازده قسم كنند هر قسمى را ساعتى گويند , و قوس الليل را بدوازده قسم كنند و هر قسمى را ساعتى گويند , و اجزاء ساعات روز غير اجزاء ساعات شب باشد , و مجموع اجزاء ساعتى از روز و ساعتى از شب مساوى اجزاء دو ساعت مستوى باشد , و اين ساعات را ساعات معوج و زمانى خوانند .

و درازى و كوتاهى روز و شب در زيادت و نقصان عدد ساعات مستوى باشد نه در اجزاء وى , و در اجزاء ساعات زمانى باشد نه در عدد وى .

و مبدأ روز در عرف منجمان وقت طلوع آفتاب باشد , و در عرف اهل شرع وقت طلوع صبح صادق . و مبدأ شب در عرف منجمان وقت غروب آفتاب , و در عرف اهل شرع وقت گذشتن آفتاب از افق غربى .

و مبدأ شبانروز را اهل حساب از وقت رسيدن آفتاب بنصف النهار گيرند , و مغاربه و اهل اين اقاليم از نيم روز , و مشارقه از نيم شب , و ديگران از وقت رسيدن آفتاب بافق , اصحاب شرايع از اول شب , و ديگران از اول روز هر كسى بحسب غرضى ديگر و الله اعلم]( .

اين بود عبارت خواجه طوسى از زبده در اين باب . ناگفته نماند كه مباحثى عاليتر و شريفتر در پيرامون بسيارى از مسائلى كه از آغاز اين دروس تاكنون خوانده ايم در پيش داريم , از آنجمله اين كه استخراج يك يك آنها را با برهان هندسى جيب و ظل و فروع آنها خواهيم دانست . نگارنده زيج بهادرى را يكدوره شرح بفارسى كرده است كه بايد در اين دروس بتدريج گفته آيد . اينك بر سر آنيم كه با دائره هنديه و پاره اى از مسائل ظل آشنا شويم كه درس بعد را بدان آغاز مى كنيم .