دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٤٦ - رساله( كل فى فلك يسبحون) در بيان فلك

آنها , راهى را برگزيدند كه هرگاه بخواهند مواضع كواكب و اتصالات آنها را با يكديگر تعيين كنند توانند , آن چنان كه با حس و عيان مطابقت كند مطابقتى كه عقول و اذهان حيران بمانند . و هر كس در احوال اظلال بر سطوح رخامات تأمل كند گواهى دهد كه كارى بسيار شگفت است , و آن بزرگ مردان را به ستودنى پاكيزه خواهد ستود]( .

آرى يك محاسب فلكى , وقوع كسوفى يا خسوفى يا هلالى را مثلا قبل از وقوع چنان بدقت خبر مى دهد كه با عيان بگونه اى مطابقت دارد كه ديگران انگشت حيرت به دندان گيرند .

غرض اين كه در مقام سهولت تعليم و إسناد حركات كواكب به مبادى حركات , آن چنان افلاك مجسمه را تنظيم و ترتيب داده اند كه با هيچيك از قواعد حكمى و فلسفى منافات نداشته باشد , مثلا " خلاء لازم نيايد . بدين سبب اين مبادى حركات را يعنى افلاك مجسم را در حد احتياج هيأت مجسمه تصوير نموده اند . بدين معنى كه دانستن وضع و حركت خاص هر استاره اى از سيارات ياد شده نسبت به زمين موجب اثبات فلكى مى شود . بر اين اصل قويم فرموده اند( : إنا لا نثبت فضلا في الفلكيات) .

و به همين نظر در هيئت مجسمه همه ثوابت را در يك فلك مجسم فرض كرده اند كه در هيئت مجسمه بدان كفايت است . و براى عدم لزوم خلاء , جرم كوكب را در فلك چون نگين در انگشترى نشانده اند , و افلاك را گرد يكديگر در آمده مانند تويهاى پياز چنان كه در ميان هيچ خالى نباشد - يعنى سطح مقعر هر يك مماس سطح محدب فلك ديگر كه در جوف اوست مى باشد - تعبير كرده اند چنان كه خواجه طوسى در زبده و ملاعلى قوشچى در فارسى هيئت تعبير كرده اند و ديگرى گفته است( : كوكب در فلك مغرق است به هيأت دانه هاى تسبيح نقره كوب شده) . و از اين گونه تعبيرات را ديگران نيز درباره افلاك متمم يكديگر دارند كه به علت خوف اطاله از تعرض بدانها اعراض نموده ايم . و اين گونه تشكيل هيئت مجسمه بهترين صورتى است كه در مقام سهولت تعليم و تنظيم